Flavije Foka

Novčić cara Foke u carskoj odeći sa krstonosnim globusom u ruci. Na reversu prikazan je anđeo sa štapom u desnoj ruci na čijem se vrhu nalazi hristogram, i krstonosnim globusom u levoj ruci.

Lični podaci

Datum smrti	oko 3. oktobar 610.
Mesto smrti	Konstantinopolj

Dinastija

Nedinastički vladar

Vladavina

Prethodnik	Mavrikije
Datum i mesto krunisanja	23. novembar 602.
Period vladavine	(602—610)
Naslednik	Iraklije

Porodica

Supruge	Leontija
Deca	Domentija

Flavije Foka (lat. Flavius Phocas), poznatiji samo kao Foka, bio je vizantijski car između 602. i 610. godine. Na presto je došao kao vođa uspešne vojne pobune kojom je 602. godine zbačen car Mavrikije. Iako je u početku uživao popularnost u Konstantinopolju, Foka se ubrzo okrenuo obračunima sa realnim i zamišljenim neprijateljima zbog čega je njegova vladavina u vizantijskoj tradiciji upamćena kao tiranija. U verskom pogledu, Foka je svesrdno podržavao prorimsku politiku i održavao srdačne odnose sa papstvom, dok je na istoku progonio monofizite. U spoljnoj politici, u vreme Fokine vlade Vizantija je trpela velike navale Slovena i Avara na Balkanu i Persijanaca na istoku Carstva. Persijska osvajanja olakšao je građanski rat koji je izbio 610. kada je sin kartaginskog egzarha, Iraklije, podigao pobunu i zatim doplovio u Carigrad i okončao Fokinu nepopularnu vladavinu.

Car Mavrikije je 592. godine otpočeo dugačak i veoma iscrpljujući rat na Balkanu protiv Slovena i Avara. Iako su u početku Vizantinci izvršili nekoliko uspešnih pohoda na drugu stranu Dunava, te ekspedicije nisu nanele veće štete ogromnim masama Slovena. Rat je postao iscrpljujući za vizantijsku vojsku, koja je nakon Justinijanovog apsolutizma postala veoma nedisciplinovana. S druge strane, veliko carstvo koje je Justinijan ostavio za sobom bilo je sve teže finansijski održavati, državna kasa je bila gotovo prazna i često su vojnici ostajali bez svojih plata, socijalne razlike u Carstvu su se zaoštravale, narodno nezadovoljstvo je raslo, a opštoj krizi su takođe doprinele epidemije kuge, koja je prvo izbila među Avarima ali se proširila i na teritoriju Vizantijskog carstva, i gladi, koja je izbila u Carigradu 602. godine. Kako bi uštedeo na hrani i novcu, Mavrikije je 602. godine naredio vojsci stacioniranoj uzduž Dunava da pređe na drugu stranu reke gde je trebalo da prezime na neprijateljskoj teritoriji obrađujući zemlju. Ovo naređenje je bilo kap koja je prelila čašu u vojsci. Vojnici su proglasili vojnog zapovednika poluvarvarskog porekla, Foku, za cara i krenuli na Carigrad, gde su im se pridružile stranke Zelenih i Plavih, koji su u ovom momentu zaboravili na međusobne sukobe i zajedničkim snagama krenuli da ruše legitimnog cara. Mavrikije je uhvaćen i pogubljen zajedno sa svojim sinovima, kao i mnogi drugi predstavnici visoke aristokratije.

Na početku vlade Foka je uživao izvesnu popularnost u Konstantinpolju, pošto je, za razliku od Mavrikija, snizio poreze. Foka se međutim, vrlo brzo suočio s problemima s kojima su se borili i njegovi prethodnici. Ranovizantijska tj. poznorimska država je bila na izdahu — došlo je do kolapsa starog političkog i društvenog poretka. Državne institucije su bile slabe i neefikasne, nesposobne da upravljaju tako velikom teritorijom na kojoj se prostiralo Istočnorimsko carstvo i vrlo brzo se pokazalo da je oštrija fiskalna politika Fokinog prethodnika u stvari bila neophodna u vreme kada je Carstvo moralo da vodi teške borbe na Istoku, na Balkanu i u Italiji.

Ironično, iako nije doprineo potiskivanju Langobarda, Foka je uživao popularnost u Italiji. Ravenski egzarh Smaragd je 603. godine vraćen na svoju visoku dužnost, te je u znak zahvalnosti u Rimu, na starom Forumu, podigao stub sa carevom pozlaćenom statuom na vrhu. Foka se i sa puno poštovanja odnosio prema papi Grguru I Velikom koji je takođe bio blagonaklon prema uzurpatoru. Godine 607. godine Foka je u pismu papi Bonifaciju III proglasio apostolsku crkvu sv. Petra za glavu svih crkava. Međutim pravoverna verska politika koju je Foka vodio izazvala je veliki otpor u istočnim delovima Carstva, naročito u Maloj Aziji gde je novi car otpočeo surovi progon monofizita.

U samom Carigradu, kao došljak i predstavnik vojnih krugova, Foka se ubrzo suočio sa opozicijom u vidu carigradskog senata i u redovima deme Zelenih. Prema svojim protivnicima Foka je sproveo surovu odmazdu na šta su progonjeni odgovarali novim zaverama koje su se, opet, završavale novim pogubljenjima zaverenika. Stranka Zelenih je doduše u početku podržavala tiranina, međutim, vrlo brzo je postala njegov ogorčeni protivnik. Car je odgovorio zabranom vršenja bilo kakvih državnih funkcija pripadnicima Zelene stranke, koji će na kraju odigrati bitnu ulogu u Fokinom padu¹.

Na spoljnopolitičkom planu, situacija je bila veoma komplikovana. Vizantijska granice, kako na Istoku tako i na Balkanu popustile su pod simultanim napadom Persije s jedne i Slovena i Avara s druge strane. Na vest o pogubljenju Mavrikija, persijski kralj Hozroje II, koji se na persijski presto vratio zahvaljujući svrgnutom vizantijskom caru, objavio je rat Carstvu pod izgovorom da dolazi da osveti svog dobročinitelja. Persijanci su 605. godine zauzeli tvrđavu Dara čime je vizantijska pogranična odbrana slomljena. Persijski odredi su zauzeli delove Jermenije i Mesopotamije koje je Hozroje ranije prepustio vizantijskom caru, a 609. je ozbiljno ugrozio vizantijsku Siriju, stigavši čak do Halkedona, nadomak same vizantijske prestonice. S druge strane, nakon odlaska glavnine vojnih trupa sa Dunava, prolaz na Balkan je bio otvoren Avarima i Slovenima koji su se sve više širili po poluostrvu. Foka je 604. godine povećao danak koji je Vizantija plaćala Avarima, ali to nije dalo neke rezultate.

Protiv Foke je ustao kartaginski egzarh, Iraklije Stariji. Iskoristivši rat sa Persijom, Iraklije Stariji je, zajedno sa svojim istoimenim sinom, Iraklijem, budućim carem i osnivačem Iraklijeve dinastije, napao Egipat u leto 608. godine i vrlo brzo ovladao ovom afričkom provincijom domogavši se njene moćne flote. Pobune su takođe izbile i u Siriji i Palestini, kao i u drugim delovima Egipta. Foka je bio primoran da povuče velike vojne snage sa istočne granice kako bi ugušio ustanak u Egiptu. Fokin vojskovođa Bonos je, pre odlaska u Egipat, odbranu granica sa Persijom prepustio pograničnim demama, što će se pokazati kao poguban potez s obzirom da će persijska vojska tokom 609. godine zauzeti gotovo sve vizantijske pogranične tvrđave duž granice i time definitivno izbaciti Vizantiju iz Jermenije. Prema Jovanu iz Nikiju, kad je Bonos stigao u Egipat, izbio je građanski rat u kom su obe strane počinile niz surovih zločina. Rat je priveden kraju tek kada su Iraklijeve snage na čelu sa Iraklijevim bratom od strica, Nikitom, odnele pobedu.

Iraklije je u međuvremenu krenuo sa velikom flotom ka Carigradu. Na putu do prestonice, Iraklije mlađi je bio dočekivan kao oslobodilac, a naročito ga je rado dočekala stranka Zelenih. Pod gradske zidine Iraklijeva flota je stigla 3. oktobra 610. godine. Foka je odbranu grada poverio svom zetu, Prisku, komandantu ekskubitora, tj. carske garde. Međutim, videvši da je Egipat pao i da se Iraklije približava prestonici, Prisk je shvatio da su male šanse da Foka izađe kao pobednik, te je odlučio da izda svog tasta. Zeleni su otvoreno stali na stranu pobunjenika, dok su se Plavi pokazali potpuno vojno nesposobnima, tako da je Foka na kraju ostao potpuno sam. Ekskubitori su ga uhapsili i odveli pred Iraklija, koji ga je prvo prokleo, a zatim sopstvenom rukom mu odrubio glavu. Potom je telo mrtvog tiranina bilo raskomadano, a njegovi delovi prvo razneseni po carigradskim ulicama i potom spaljeni. Fokin kip na Hipodromu je srušen i spaljen zajedno sa zastavom stranke Plavih.

Carigradski patrijarh je 5. oktobra krunisao Iraklija za cara. U vizantijskoj tradiciji Foka je ostao upamćen kao oličenje tiranina i krivac za težak rat sa Persijom koji je Iraklije nasledio zajedno sa krunom.