Iraklije

Zlatnik na kome je prikazan Iraklije. Iskovan je negde između 610. i 613. Na reversu krst sa natpisom: VICTORIΛ ΛVCVSTORVI

Lični podaci

Datum rođenja	575.
Mesto rođenja	Kapadokija
Datum smrti	11. februar 641.
Mesto smrti	Carigrad

Dinastija

Iraklijeva dinastija

Vladavina

Prethodnik	Foka
Datum i mesto krunisanja	5. oktobar 610. u Carigradu u kapeli svetog Stefana
Period vladavine	(610—641)
Naslednik	Iraklije Novi Konstantin

Porodica

Otac	Iraklije stariji
Majka	Epifanija
Supruge	Fabija Evdokija Martina
Deca	Sa Fabijom Evdokijom: Epifanija, Iraklije Novi Konstantin Sa Martinom: Fabije, Teodosije, Konstantin, Iraklona, David (Tiberije), Martin ili Marin, Avgustina, Anastazija i/ili Martina i Febronija

Iraklije je bio vizantijski car koji je vladao od 610. do 641. godine. Na vlast je došao tako što je zbacio s prestola svog prethodnika Foku.

Iraklijevu vladavinu karakterišu pre svega velike borbe koje je Vizantija morala da izdrži i na istoku, u azijskim, i na zapadu, u evropskim provincijama. Iako se Avarski kaganat raspao nakon neuspešne opsade Carigrada 626. godine, slovenska plemena su nezadrživo naselila Balkansko poluostrvo koje je na taj način definitivno otrgnuto od vizantijske vrhovne vlasti. Sa druge strane, Iraklije je morao da vodi dug i težak rat protiv Sasanidskog (Persijskog) carstva koje posle mnogo preokreta završen velikom vizantijskom pobedom nakon bitke kod Ninive 627. godine. Međutim, azijske provincije i Egipat najposle su izgubljeni pojavom novog protivnika, muslimanskih Arapa koji su počev od 634. godine zauzeli veliki deo teritorija koje je Iraklije povratio od Persijanaca — Siriju, Palestinu, Mesopotamiju kao i Egipat, kojim su Arapi potpuno zavladali nedugo nakon Iraklijeve smrti.

U verskom pogledu, Iraklije je pokušao da pomiri pristalice halkedonskog učenja i monofizite promovisanjem novog učenja — monoenergetizma koji je kasnije bio transformisan u monotelitizam, ali se i taj pokušaj pomirenja, kao i oni prethodni, završio neuspešno. U vojnom i administrativnom pogledu, Iraklije je pokrenuo reforme koje su bar anticipirale stvaranje tematskog sistema koji će karakteristati vizantijsko unutrašnje uređenje sve do kraja 11. i početka 12. veka. Najzad, Iraklijeva vladavina okončala je prelazni period helenizacije carstva koja se ogledala u konačnom odbacivanju latinskog jezika kao jezika poznorimske administracije i vojske, kao i promeni carske titulature i prihvatanju grčkog jezika. Nakon Iraklijeve smrti Istočnorimsko (Vizantijsko) carstvo definitivno ulazi u srednjovekovni period svoje istorije.

Izvori

Prema uvreženom mišljenju u istorijskoj nauci, izvori za 7. i 8. vek vizantijske istorije su prilično oskudni u poređenju s bilo kojim drugim periodom u vizantijskoj istoriji. Za period Iraklijevog doba kao izvori mogu poslužiti dela Iraklijevog savremenika, pesnika Georgija Piside, đakona, skevofilaksa i hartofilaksa Svete Sofije koji je u nekoliko svojih dela opevao Iraklijeve podvige u pohodima protiv Persijanaca 622. godine (De expeditione Heraclii imperatoris contra Persas), o avarskoj opsadi Carigrada 626. godine (Bellum Avaricum ili Avarica), kao i o Iraklijevoj konačnoj pobedi nad Sasanidskim carstvom 628. godine (Heraclias ili De extremo Chosroae Persarum regis excidio)[1].

Teodor Sinkel, Pisidin savremenik i skevofilaks, prezviter i sinkel Svete Sofije takođe govori o avarskoj opsadi Carigrada u svojoj besedi. Važan izvor za događaje iz Iraklijevog vremena je takođe i Uskršnja hronika (Chronicon Paschale) nepoznatog autora koja obuhvata period od stvaranja sveta do 629. godine, s tim što je sačuvana samo do 627. godine, a istorijsku vrednost ima samo poslednji deo, od 600. do 627. godine[1].

Međutim, najvažniji izvori za Iraklijevo doba su dve poznije hronike napisane na grčkom jeziku — hronike Teofana Ispovednika i carigradskog patrijarha Nićifora I. Teofanova Hronika obuhvata period od 284. do 810. godine — nastavlja nedovršenu Hroniku Teofana Sinkela (koja se završava Dioklecijanovom vladavinom), a završava se početkom vladavine Lava V Jermenina. Ova hronika je veoma značajna naročito za period 7. i 8. veka jer se zasniva na starijim i uglavnom izgubljenim izvorima[1].

Carigradski patrijarh, Nićifor I (806-815), napisao je Kratku istoriju u kojoj je prikazao vreme između 602. i 769. godine koristeći delimično iste izvore kao i Teofan, Patrijarhova Istorija je znatno sažetija od Teofanovog prikaza, ali po istorijskoj vrednosti ne zaostaje za Teofanovom Hronikom. Nićifor je takođe napisao i Kratku hroniku, ali ona nema skoro nikavu istorijsku vrednost i sadrži samo spiskove vladara od Adama do 829. godine[1].

Pošto su vizantijski izvori prilično šturi, na značaju dobijaju savremeni istočnjački izvori — jermenski, sirijski i etiopski. Na prvom mestu treba spomenuti i jermenskog autora Sebeosa kome se pripisuje delo pod nazivom Istorija i koje je kompilacija odlomaka iz više izvora na jermenskom jeziku poređani po hronološkom, iako ne uvek tačnom redosledu. Vrednost ovih tekstova je neujednačena, kao i periodi koje pokriva. Većina tekstova koje sadrži pokriva period do 655. godine. Iako neki njeni delovi predstavljaju dragocen materijal za istoričare, ton ovog dela nije objektivan i treba ga tumačiti veoma oprezno[2].

Za početak Iraklijeve vlade bitna je hronika episkopa egipatskog grada Nikiu, Jovana, koja je pisana krajem 7. veka. Jovanova hronika je pisana prvobitno na grčkom, da bi nakon pada Egipta u ruke Arapa bila prevedena na arapski. Međutim, nije sačuvana ni grčka, ni arapska, već etiopska verzija koja je potekla iz arapskog prevoda i to samo delimično. Drugi značajni izvori su nekoliko savremenih anonimnih sirijskih hronika, hronika mitropolita Elije Nisibijskog i hronika Mihaila Sirijskog.

Ukratko, opskurnost izvora je nešto što diktira proučavanje brojnih problema Iraklijeve vladavine i uopšte vizantijske istorije 7. veka. Samim tim, određene hronološke probleme i druga pitanja (npr. vreme nastanka tematskog sistema) nije moguće rešiti na zadovoljavajući način.

Prve godine

Iraklije je rođen 575. godine u Kapadokiji kao sin Iraklija Starijeg, budućeg kartaginskog egzarha, i njegove supruge, Epifanije. O Iraklijevom detinjstvu i mladosti gotovo ništa se ne zna[3]. Uživao je glas učenog čoveka, mada se ne zna kakvu vrstu obrazovanja je primio, kada i od koga. Smatra se da je govorio dva jezika, jermenski i grčki[4], a takođe je verovatno da je govorio i malo latinskog. Od svog oca je naučio dosta o načinu borbe Persijanaca i njihovoj diplomatiji[5], jer se Iraklije stariji borio u više navrata s njima (između 586. i 588) služeći pod komandom Filipika, vrhovnim vojnim zapovednikom prefekture Orijent (magister militum per Orientem)[4]. Oko 595. godine, Iraklije stariji je postao vrhovni vojni zapovednik Jermenije (magister militum per Armeniam)[4], između 600. i 602. Iraklije stariji je, po naredbi cara Mavrikija, postao egzarh Afrike sa sedištem u Kartagini[6]. Iraklije mlađi je verovatno od svoje 25 do svoje 35 godine života bio sa ocem U Africi[7]. Malo se zna o ovom periodu — Fredegar navodi na primer da je Iraklije imao običaj da se bori s lavovima i divljim veprovima u areni, iako ne navodi tačna mesta tih borbi[7]. Dalje, Fredegar ga opisuje kao naočitog, visokog mladića koji se isticao svojom hrabrošću i veštinom u borbi. Takođe dodaje da je bio načitan i da se bavio astrologijom[8]. Koliko je ovo tačno, nije moguće utvrditi — verovatno je Iraklije već bio već dosta obrazovan kad je stigao u Afriku, ali ne postoje materijalni dokazi da je imao bilo kakav kontakt sa astrologijom. Ne zna se tačno kakvu je funkciju Iraklije obavljao u Kartagini. Najverovatnije je da je pomagao svom ocu u vršenju dužnosti egzarha[9]. U Africi je verovatno naučio i način rimskog utvrđivanja gradova prilikom borbi sa berberskim plemenima[9].

Zbacivanje Foke i stupanje na presto

Car Mavrikije je 592. godine otpočeo dugačak i veoma iscrpljujući rat na Balkanu protiv Slovena i Avara[10]. Iako su u početku Vizantinci izvršili nekoliko uspešnih pohoda na drugu stranu Dunava, te ekspedicije nisu nanele veće štete ogromnim masama Slovena. Rat je postao iscrpljujući za vizantijsku vojsku, i kad je 602. godine stiglo naređenje da vojska mora prezimiti na neprijateljskoj teritoriji s one strane Dunava, izbila je pobuna pod vođstvom vojnog zapovednika poluvarvarskog porekla, Foke[11]. Foka je ubio cara Mavrikija i njegove sinove i uzurpirao vizantijski presto. Osam godina Fokine vladavine je proteklo u tiraniji i preteranim i nepotrebnim pogubljenjima. Provincije su bile na rubu pobune. Prema Edvardu Gibonu, Irakliju Starijem, kartaginskom egzarhu koji je već dve godine odbijao da plati tribut uzuzpatoru, senat i Fokin zet, Prisk¹, vojni zapovednik carske garde tj. eksubitora, poslali su tajno izaslanstvo s molbom da ih oslobodi od tiranina[12]. Iraklije stariji, pritisnut godinama, poverio je taj zadatak svom sinu, Irakliju mlađem, i svom sinovcu, Nikiti. Nikita je krenuo kopnom na Egipat, dok je Iraklije krenuo morem iz Kartagine ka Carigradu predvodeći flotu kako bi zbacila uzuzrpatora s prestola[12]. Foka je bio prinuđen da povuče skoro svu vojsku sa granice s Persijom da bi ugušio ustanak u Egiptu. Kad je Bonos, Fokin vojskovođa, koji je ratovao na istoku s Persijom, stigao u Egipat, izbio je građanski rat u kom su obe strane počinile niz surovih zločina. Rat je priveden kraju tek kada su Iraklijeve snage na čelu sa Iraklijevim bratom od strica, Nikitom, odnele pobedu[13].

Iraklije je krenuo morem sa velikom flotom ka Carigradu. Na putu do prestonice, bio dočekivan kao oslobodilac, a naročito ga je rado dočekala stranka Zelenih[16]. Pod gradske zidine Iraklijeva flota je stigla 3. oktobra 610. godine. Na vest o Iraklijevom dolasku, Foka je zarobio njegovu buduću suprugu, Fabiju (buduću Evdokiju) i njegovu majku Epifaniju u manastiru Nea Metanoija (na grčkom Novo Pokajanje), međutim, vrlo brzo su ih oslobodili članovi stranke Zelenih i odveli ih Irakliju[17].

Foka je odbranu grada poverio svom zetu, Krispu, komandantu ekskubitora, tj. carske garde, koji je stekao taj položaj još za vreme Mavrikija. Međutim, Krisp, videvši da su šanse da Foka pobedi u ovoj bici veoma male, stao je na Iraklijevu stranu, kao i stranka Zelenih, dok su se Plavi pokazali potpuno vojno nesposobnima, tako da je Foka na kraju ostao potpuno sam[13][16]. Ekskubitori su ga uhapsili i odveli pred Iraklija, koji ga je prvo prokleo, a zatim sopstvenom rukom mu odrubio glavu. Potom je telo mrtvog tiranina bilo raskomadano, a njegovi delovi prvo razneseni po carigradskim ulicama i potom spaljeni[13]. Fokin kip na Hipodromu je srušen i spaljen zajedno sa zastavom stranke Plavih[16]. Krisp je prvo bio nagrađen komandom u Kapadokiji za svoje zasluge, međutim, vrlo brzo se pokazao kao arogantan i nezahvalan podanik, te ga je Iraklije naterao da se zamonaši pod obrazloženjem da neko ko je izdao sopstvenog oca ne može biti odan prijatelj[18].

Iraklije je 5. oktobra primio krunu iz ruku carigradskog patrijarha, Sergija u dvorskoj kapeli Svetog Stefana[19], a potom je Fabija bila krunisana kao carica i tom prilikom je prihvatila vizantijsko ime, Evdokija. Zatim je, prema Teofanu, usledilo njihovo venčanje koje je takođe obavio carigradski patrijarh, Sergije.

Širenje Slovena i Avara

Nakon propasti Mavrikijeve ekspedicije 602. godine, Sloveni su se počeli masovno naseljavati na Balkanu. U relativno kratkom roku preplavili su Balkansko poluostrvo. Slovensko širenje nije obuhvatilo samo Balkansko poluostrvo, već i celu Trakiju i Makedoniju. Mnogi gradovi na Balkanu su bili srušeni i opustošeni: Singidunum (danas Beograd), Viminacijum (danas Kostolac), Naisus (danas Niš), Serdika (danas Sofija). Solun je više puta bio podvrgnut teškim opsadama, ali ipak izdržao slovenskoavarske napade. U svom širenju, Sloveni su stigli do Jadranskog i Egejskog mora, odakle su, s obzirom da su se takođe bili i vešti moreplovci, nastavili širenje na ostrva, pa su tako stigli sve do Krita, dok je Peloponez jedno vreme bio pod slovenskom dominacijom. Dalmacija je takođe dosta stradala — Salona je bila uništena 614. godine, a takođe se nisu spasli ni mnogi drugi primorski gradovi, kao Jeder (danas Zadar), Tragurijum (danas Trogir), Butua (danas Budva), Skodra (danas Skadar) i Lisus (danas Lješ)[20].

Pošto je Vizantija istovremeno morala da brani svoje istočne granice od Persijanaca, Iraklije je 619. godine bio prisiljen da otvori pregovore sa Avarima i Slovenima, i da pristane da im plaća danak[21]. Ovaj sporazum je Irakliju doneo nekoliko godina mira na Balkanu, koje je on iskoristio za borbu sa Persijancima. Međutim, između 622. i 623. godine Iraklije je bio primoran da obnovi pregovore sa neprijateljski raspoloženim avarskim kaganom, koji su se završili povećanjem tributa kojim je Vizantija plaćala mir na Balkanu[22].

Opsada Carigrada 626. godine

Iluminacija na kojoj su prikazane scene iz opsade Carigrada 626.

Nakon samo tri godine, Avari i Sloveni su opet zapretili Vizantiji. Iskoristivši odsustvo cara, koji se tada nalazio u Laziki, avarski kagan sa velikom masom Slovena, Bugara, Gepida i drugih naroda koji su bili pod avarskom vlašću, stvorili su se 27. jula pod Carigradom[23]. Nešto pre toga, persijski vojskovođa Sasanidskog carstva, Šahrbaraz, takođe je krenuo ka Carigradu i napredovao brzo kroz Malu Aziju. Kad je stigao do Bosfora, napao je Halkedon i spalio ga[24]. Tu su se juna 626. godine[25] persijske snage zaustavile i provele nekoliko dana do dolaska Avara pred Carigrad².

Izvori navode nekih 12.000 branilaca Carigrada pod komandom magistra Vona (magister officiorum) kome je Iraklije poverio odbranu Carigrada u svom odsustvu[26]. Prema Uskršnjoj hronici (Chronicon Paschale), avarska prethodnica od nekih 30.000 ratnika se pojavila 26. juna pred zidinama Carigrada. Georgije Pisida pominje daleko mnogobrojniju avarsku vojsku, nekih 80.000 ratnika, što je, iako moguće, ipak preterano veliki broj[27]. Avarska vojska je popalila i uništila zapadna carigradska predgrađa, a zatim se dala na utvrđivanje i izgradnju opsadne mašinerije. Sredinom jula, Avari su napravili prvi kontakt sa Persijancima[27] i dogovorili se da se slovenskim brodovima prebaci persijska vojska preko Bosfora[25]. Avarski kagan je prvo poslao poziv opsađenima da se predaju, a kad je grad odbio i predložio nove uslove sporazuma, kagan ih je odbio. Kagan je stigao pred Carigrad 27. jula, a napad je počeo 29. jula. Broj napadača je nemoguće s tačnošću odrediti, ali je sigurno da ih je bilo nekoliko desetina hiljada, uključujući i Slovene. Sledeća tri dana Avari i Sloveni su napadali skoro bez prestanka, koristeći ratne mašine. Sloveni su pokušali napad sa mora iz Zlatnog roga, ali bez uspeha[27].

Avarski kagan je zatražio pregovore 2. avgusta. U vizantijskom izaslanstvu bili su patricije Georgije, Atanasije, patricije i logotet Teodor, Teodor Sinkelos i komerkijarios Teodor[28]. Pregovorima su takođe prisustvovali i persijski predstavnici, koji su ponudili da pošalju između 3.000 i 1.000 vojnika (broj zavisi od izvora do izvora). Avarski kagan je ponovo zatražio da mu stanovnici Carigrada predaju grad i da ga napuste ne ponevši ništa do košulje koju nose na sebi[28]. Persijski izaslanici su aludirali na to da je Iraklije prepustio Carigrađane samima sebi, jer nije došao da brani grad, a nije ni napao Persiju. Carigrađani su odbili ponudu o predaji, i 7. avgusta došlo je do veoma snažnog napada avarske vojske koji je bio odbijen uz velike gubitke[28]. Nakon skoro dve nedelje opsade, Vizantija je odnela odlučujuću pobedu na moru — 10. avgusta slovenske brodove koji su prevozili persijske vojnike napala je vizantijska flota i potopila ih zajedno sa persijskim vojnicima. Ubrzo je na drugu stranu Bosfora stigao i Iraklijev brat Teodor sa svojom vojskom i naneo težak poraz persijskom vojvodi Šahinu[29], dok je Šahrbaraz, saznavši da mu Hozroje radi o glavi, povukao svoju vojsku u Aleksandriju i prestao da pomaže nevernog cara. Avari su u međuvremenu ostali bez zaliha hrane te su morali da se povuku i vrate na Balkan, čime je i prva opsada Carigrada bila privedena kraju[30].

Posledice avarskog poraza kod Carigrada

Poraz Avara kod Carigrada je imao dalekosežne posledice. Mnogi narodi koji su bili pod avarskom vlašću, oslobodili su se avarske vlasti i osnovali svoje države i saveze. Zapadni Sloveni su pod vođstvom Sama stvorili veliki i jak plemenski slovenski savez, kao i Bugari na Kavkazu pod vođstvom Kuvrata koji je sklopio savez sa Iraklijem i dobio zauzvrat počasnu titulu patricija. To nije bio prvi kontakt Bugara i Vizantije. Još je Kuvratov stric, Orhan, 619. godine posetio Carigrad i tom prilikom primio hrišćanstvo i titulu patricija. Jovan Nikiu tvrdi da je Kuvrat, koji je tad bio u Orhanovoj pratnji, primio hrišćanstvo, i da je, pošto je kao dete ostao u Carigradu kao talac, odrastao na carigradskom dvoru[31].

Vizantija je vremenom uspela da suzbije Slovene iz Grčke, ali je Balkansko poluostrvo bilo potpuno izgubljeno. Kako Ostrogorski kaže, vizantijski Balkan se raspao u niz "Sklavinija" — oblasti koje su od tada pripadale Slovenima i u kojima vizantijska vlast praktično više nije imala nikakvog uticaja. Avarska država je doduše nastavila da postoji sve do početka 9. veka kada ju je uništio Karlo Veliki, ali nikada više nije povratila snagu i moć koju je imala pre neuspele opsade Carigrada 626. godine.

Avarskom porazu je sledio drugi talas seobe Slovena, u kojoj su na Balkan došla plemena Srba i Hrvata, podrobno opisana u spisima Konstantina Porfirogenita. Srbi i Hrvati, nakon što su dobili pristanak od Iraklija, napustili su svoju prapostojbinu iza Karpata i doselili se na Balkan. Hrvati su se naselili u severozapadnom delu Balkana, dok su Srbi zauzeli balkanski jugoistok³. Iako Porfirogenit inistira na tome da su Hrvati i Srbi odmah po dolasku na Balkan priznali vrhovnu vlast Vizantije, tu tvrdnju ne treba shvatati bukvalno, jer je najverovatnije da su oni samo formalno priznali suverenitet Vizantije nad teritorijama koje su naselili, međutim diskutabilno je u kojoj je meri došlo do stvarnog uspostavljanja vizantijske vlasti na Balkanu[32].

Borbe sa Sasanidskim carstvom

Novčić cara Sasanidskog carstva, Hozroja II

Istovremeno sa slovenskom invazijom na Balkan, odvijala se i invazija Persijanaca na istočnim grancama carstva. Iako su Vizantinci uspeli da 611. godine isteraju Persijance iz Cezareje, pretrpeli su težak poraz kod Antiohije kojem je usledilo nezadrživo sasanidsko nadiranje u kom je Vizantija izgubila Damask, Kilkikiju i tvrđavu Tars[33]. Persijanci su 614. godine osvojili i Jerusalim, koji su nakon dvadesetodnevne opsade opljačkali, a stanovništvo podvrgli strahovitom pokolju. Između ostalih dragocenosti i veoma vrednih relikvija, Persijanci su iz jerusalimskih crkava odneli i Časni krst, što je predstavljao izuzetno težak moralni udarac za hrišćanski svet. Godine 615. Persijanci su već upali u Malu Aziju i munjevitom brzinom su stigli čak do Halkedona, A 619. počela je opsada Aleksandrije. Grad, iako je mogao da se brani, snabdevanje hranom bilo je prekinuto jer je grad bio opsadom odsečen od ostalog dela Egipta, tako da se ubrzo predao kako bi izbegao gladovanje. Persijanci su dovršili osvajanje celog Egipta u toku 620. godine[34]. Vizantijska država je bila u totalnom rasulu, dok su carske riznice bila prazne. Iraklije je znao da mora da preduzme ofanzivu protiv Persije kako bi dokazao u isto vreme i svom neprijatelju i samim Vizantincima da još nije kucnuo poslednji čas Carstvu. Za to mu je bio potreban novac koji je dobio od carigradskog patrijarha Segija koji je državi pozajmio velike količine crkvenog zlata i srebra za potrebe rata, koje je bilo pretopljeno u novac. Tim novcem je isplatio stare i regrutovao nove vojnike, unajmio plaćenike i snabdeo živešnim namirnicama vojsku[34]. Iraklije je vrlo brzo uvideo da ne može da se bori istovremeno na dva velika fronta, te je odlučio da sklopi mir sa avarskim haganom[21]. Pošto je sredio finansijske probleme i postigao (makar i privremeni) mir na Balkanu, Iraklije se okrenuo reorganizaciji vojske. U toku 621. godine premestio je trupe iz Ilirika i Trakije u Malu Aziju kao pojačanje trupama koje su već bile tamo. Na drugi dan Uskrsa, 5. aprila 622. godine[21], Iraklije je nakon službe u Svetoj Sofiji podigao je vojsku i otišao u Malu Aziju, gde je proveo čitavo leto u vršenju reformi u vojsci i pripremama za ofanzivu, naročito se posvetivši poboljšanju vizantijske konjice[22]. Za to vreme, sasanidski vojskovođa Šahrbaraz je upao u istočnu Anadoliju i najverovatnije je proveo zimu kod Trapezunta na crnomorskoj obali.

U julu iste godine, Iraklije je krenuo u pohod protiv Persijanaca u Kapadokiji. Šahrbaraz je držao Kilikijska vrata čime je sprečavao Irakliju prolaz u Siriju. Veštim manevrom Iraklije je naterao Persijance da se sukobe na otvorenom prostoru. U ovoj bici vizantijske snage su odnele pobedu i Persijanci su morali da napuste Anadoliju. To je bila prva vizantijska pobeda nakon dugog niza ratovanja s Persijancima[35].

U međuvremenu, dok se Iraklije spremao da napadne sasanidski deo Jermenije, avarski hagan prekršio primirje i upao u južnu Trakiju. Prihvativši predlog za pregovore avarskog kagana, Iraklije se uputio u Herakleju u Trakiji gde je za dlaku izbegao da ga Avari kidnapuju. Zatim su nastavili da pljačkaju po Trakiji i pošto su se dočepali bogatog plena u dragocenostima i zarobljenicima, iznudili su od Iraklija veoma visok godišnji danak u zamenu za mir. Trakija i zarobljenici su ostali u avarskim rukama[36].

Iraklije i heruvim potčinjavaju Hozroja II. Emajl na bakru (1160—1170).

Nakon smirivanja situacije na Balkanu, Iraklije je 623. ili 624. godine⁴ opet krenuo na istok. Imao je čvrstu nameru ne samo da povrati izgubljene provincije, već da udari u samo srce Persije i da iznudi trajni mir. U Konstantinopolju je poverio malog Iraklija Konstantina patrijarhu Sergiju i Bonusu (magister officiorum), dok je svoju ženu Martinu poveo sa sobom[36]. Preko Kapadokije, Iraklije je opet ušao u Jermeniju i prvo povratio grad Teodosiopolis koji se nalazio u na teritoriji koja je nekad bila vizantijska Jermenija. Zatim je krenuo na Dvin, prestonicu sasanidske Jermenije. Iraklije je razorio je još nekoliko gradova, od kojih je jedan bio i Ganzak, gde je spaljena najveća persijska svetinja, Zaratustrin hram, kao osveta za razaranje Jerusalima[23][36]. U jesen 624, iako je postigao nekoliko manjih uspeha, Iraklije je odlučio da se povuče iz Male Azije i provede zimu u oblasti sasanidskog protektorata Albanije na Kavkazu. Tamo je tokom zime unajmio plaćenike iz kavkaskih hrišćanskih oblasti Albanije, Lazike i Iberije, kao i Abzigije[37].

U proleće 625. godine Hozroje je premestio veliki kontigent vojske sa zapada koji je podelio u tri grupe pod vođstvom trojice svojih najboljih vojskovođa, Šahrbaraza, Šahina i Šahrplakana. Iraklije je odneo pobedu nad snagama Šahina i Šahrplakana. Ostaci vojski ove dvojice su potražili utočište kod Šahrbaraza[37].

Pošto su ga njegovi kavkaski plaćenici napustili jer nisu hteli da se bore toliko daleko od kuće, Iraklije je odlučio da se povuče u vizantijsku Jermeniju i ta tamo prezimi. Međutim, dok je prolazio pored jezera Van, Šahrbaraz mu je postavio zasedu, međutim Iraklije je u ovom sukobu potpuno uništio vojsku i trećeg sasanidskog vojskovođe nakon čega je mirno proveo zimu pored jezera Van, pripremajući ofanzivu za sledeću godinu[25].

U avgustu 626. godine desilo se ono čega se Iraklije najviše bojao i šta je on pokušavao da izbegne plaćanjem tributa Avarima — Carigrad je bio napadnut sa dva fronta: Persijanci su krenuli sa istoka, Avari sa Slovenima, Bugarima i drugim njima potčinjenim plemenima sa zapada i s mora. Iraklije, koji se sa svojom vojskom u tom momentu bio u Laziki, poverio je odbranu prestonice magisteru Vonu, vrhovnom upravniku centralne uprave (magister officiorum)[26]. Nakon dvonedeljne opsade, Vizantinci su uspeli da nateraju Avare i Persijance da se povuku.

U toku opsade Carigrada, vizantijski vojnici su sasvim slučajno uhvatili sasanidskog glasnika sa Hozrojevim naređenjem da se Šahrbaraz ubije. Prosledili su je do sasanidskog vojskovođe koji je odmah digao vojsku i povukao se u Aleksandriju odakle je mogao kontrolisati Egipat i Siriju. Nije najjasnije šta je nateralo Hozroja na ovaj potez — istoričari misle da je moguće da je Hozroje potpao pod uticaj lažnih optužbi protiv svog najboljeg vojskovođe, ali i da se persijskom kralju nije svidelo što je Šahrbaraz postao veoma moćan i bogat i da ga je zato video kao potencijalnu opasnost za svoj presto. Bilo kako bilo, Teofan pripoveda da je Hozroje poslao glasnika persijskom vođi Kardariganu s naređenjem da ubije Šahrbaraza, ali da su ga vizantijski vojnici presreli u Galatiji i poruku odneli Irakliju Novom, koji je opet prosledio poruku Irakliju. Iraklije je obavestio Šahrbaraza o sadržini poruke i ugovorio sastanak na kome je persijskom generalu pokazana Hozrojeva poruka. Teofan dalje pripoveda da je Šahrbaraz onda falsifikovao drugu poruku sa Hozrojevim potpisom u kome se naređuje ubistvo 400 persijskih vojskovođa, a onda im pokazao tu poruku i tako ih ubedio da mu se pridruže u zbacivanju Hozroja s prestola[38].

Uzdizanje krsta. Detalj iz ciklusa Legende o Časnom krstu Pjera dela Frančeske u baziliki San Frančesko u Arecu (1452—1466). Na fresci je prikazan Iraklije kako vraća Časni krst u Jerusalim.

U proleće 627. godine, Iraklije je otpočeo konačnu i definitivnu ofanzivu na Persiju. U leto 627. Iraklije je privodio kraju osvajanje Iberije zajedno sa Hazarima s kojima je sklopio savez. Krajem leta, stigla je vizantijska vojska iz Anadolije, i Iraklije je u tom momentu imao nekih 70.000 ljudi pod svojom komandom, računajući i plaćenike iz Iberije i Lazike, kao i Hazare[30]. Prodrevši duboko u persijsku teritoriju, odneo je niz pobeda, da bi u decembru iste godine u bici kod Ninive u kojoj je poginuo i novi sasanidski vojskovođa, Rahzad, zadao smrtni udarac Sasanidskom carstvu. Sasanidska vojska je bila desetkovana, a Iraklije je nastavio pobedničko napredovanje kroz Asiriju, paleći kraljevske rezidencije. Hozroje je pobegao iz Dastagerde koju je Iraklije početkom 628. godine zauzeo, odnevši veliki plen u dragocenostima od kojih su mnoge zapravo bile vizantijske. Takođe je oslobodio veliki broj vizantijskih zatočenika. Predložio je Hozroju mir, koji je sasanidski kralj odbio. Iraklije je nakon toga spalio Dastagerdu i nastavio dalje pobedničko napredovanje ka sasanidskoj prestonici, Ktesifonu[30]. Ubrzo je u Ktesifonu, u kom je u međuvremenu počela da hara kuga, izbio ustanak u kom je Hozroje II bio je zbačen i na njegovo mesto je postavljen njegov sin, Kavad Široje[39]. Novi car je sklopio mir sa Vizantijom, po kojem su se granice između Vizantije i Persije vratile na stanje iz 602. godine. Pošto su Egipat i Sirija bili pod Šahrbarazovom kontrolom, Iraklije je krenuo za Jermeniju kako bi pregovarao sa bivšim sasanidskim vojskovođom. Septembra 628. godine Kavad Široje je umro najverovatnije od kuge, i na persijski presto je stupio njegov maloletni sin, Ardašir III. U leto 629. godine, Iraklije i Šahrbaraz su se susreli u Arabisusu u južnoj Kapadokiji gde su sklopili sporazum po kome će Šahrbaraz predati vizantijskom caru Egipat i Siriju kao i Časni krst koji je bio u njegovom posedu, a Iraklije će zauzvrat odustati od svojih pretenzija na Mesopotamiju južno od Amide i podržaće Šahrbaraza u njegovoj nameri da zauzme persijski presto[39].

Iraklije je lično otišao u Jerusalim gde je 21. marta 630. godine vratio Časni krst[40] koji su Persijanci odneli 614. godine[39]. Šahrbaraz je napao Ktesifon, ubio mladog Ardašira i postao persijski kralj, međutim, samo dva meseca kasnije bio je ubijen i na njegovo mesto je bila postavljena Hozrojeva kćerka Boran. Iraklije je Šahrbarazovim ubistvom smatrao okončanim sporazum koji je imao s njim, te je odmah umarširao u južnu Mesopotamiju, pri čemu nije naišao na otpor ni Boran ni ostalih pretendenata koji su se otimali o presto nakon iznenadne smrti persijske kraljice 631. godine. Iste godine Iraklije je trijumfalno ušao u Carigrad zajedno sa svojom suprugom Martinom koja ga je pratila na svim njegovim pohodima[39].

Iraklije i crkva

Iraklijev trijumf nad Persijancima i Avarima bio je veliko dostignuće, međutim vizantijska država je bila iscrpljena dugogodišnjim ratovanjem. Povratkom istočnih provincija — uništene ratom i kugom koja mu je sledila — pod vizantijsku vlast, iskrsao je novi problem na verskom planu, s obzirom da je Šahrbaraz dao monofizitima potpunu kontrolu nad crkvama u Egiptu, Siriji i Jermeniji, što je dovelo do još dubljeg raskola sa zvaničnom crkvom u Carigradu[41].

Patrijarh Sergije je pokušao da pomiri pristalice monofizitizma sa pristalicama halkedonske dogme tako što je predložio prihvatanje nove doktrine — monoenergetizma — učenja koje je počelo da se širi Egiptom oko 600. godine i po kome je Isus Hristos imao dve prirode ali samo jedno delovanje, tj. energiju (energeia)[41]. Ovim neodređenim pojmom bilo je moguće izbrisati oštru razliku između jedne i dve prirode Isusa Hrista. Iraklije je podržao novo učenje, s obzirom da je bilo više nego očigledno da je šizma na verskom planu olakšala prodor Persije na Istok[42]. Atanazije, antiohijski patrijarh, prihvatio je monoenegetizam 631. godine. Iste godine Iraklije je postavio novog patrijarha u Aleksandriji, Kira, koji je predano radio na širenju novog učenja, pri čemu se nije ustezao da primeni i silu[41]. U početku je izgledalo kao da je uvođenje novog učenja uspelo da povrati jedinstvo crkve, međutim, kako je u prvenstveno u Siriji, ali i u Egiptu, novo učenje prihvatano nasilno, vrlo brzo su se pojavili protivnici na obe strane. Pod uticajem ove opozicije, kao i zbog primedaba pape Honorija, Sergije je modifikovao ovo učenje — ostavivši po strani enegriju, Sergije je sad propovedao da Hristos ima dve prirode, ali samo jednu božansku volju[42]. Ovo novo učenje koje je dobilo ime monotelitizam, bilo je osnov edikta koje je sastavio Sergije 638. godine, a koje je Iraklije obnarodovao pod imenom Ektesis[42]. Međutim, izmirenje je bilo nemoguće — carev edikt su odbacili kako monofiziti, tako i pravoslavci i Rim. Istorija se ponovila — verske razmirice, kako su ranije olakšale prodor Persije, ovaj put su olakšale prodor jedne nove sile koja je stupila na istorijsku scenu — muslimanskih Arabljana[43].

Iraklije i Jevreji

Godine 630. Iraklije je naredio da svi Jevreji moraju da se pokrste. Ovoj naredbi je sledio pokolj Jevreja u Jerusalimu i Galileji.[44]

Arabljanska invazija

Vizantijska pobeda nad Persijom bila je mač sa dve oštrice — nestanak Sasanidskog carstva je značio uklanjanje tampon zone između Vizantije i arapskih plemena koja su tih godina doživljavala korenite promene u društvenom i verskom smislu. Muhamed, novi prorok i tvorac islama je 622. godine prešao iz Meke u Medinu gde je osnovao arapsku državu. Nova religija se do Muhamedove smrti 632. godine već proširila na celo Arabijsko poluostrvo. Nakon kratkog građanskog rata između raznih pretendenata na mesto Muhamedovog naslednika, Abu Bakr, koji je iz te borbe izašao kao pobednik, dovršio je ujedinjenje arapske države i 634. pozvao je svoje sunarodnike u Sveti rat, da bi ubrzo nakon toga krenuo u osvajanje novih teritorija[45].

Prve na udaru su bile teritorije susedne vizantijske Sirije i persijske Mesopotamije. Persija je bila dosta oslabljena ratom sa Vizantijom, a takođe je na njenoj teritoriji bilo i dosta ne-persijskih manjina koje su gajile veliku odbojnost prema zvaničnoj persijskoj religiji. Osim toga, seljaci su bili veoma nezadovoljni velikim državnim nametima, dok se sama prestonica, Ktesifon, nalazila na teritoriji Iraka, provinciji sa pretežno semitskim stanovništvom gde se nije očekivao veći otpor. Persija jednostavno nije bila u stanju da se odupre arapskim napadima, te je vrlo brzo pala pod vlast nove nadiruće sile[46].

Već 633. godine Arapi su upali u Palestinu i uništili vizantijske garnizone stacionirane kod Gaze[47]. Zatim je Abu Bakr naredio premeštanje glavnine arapskih vojnih snaga iz Iraka u Siriju. Arapi su se u rekordnom roku našli kod Damaska. Iraklije koji se tada nalazio u severnoj Siriji i veoma narušenog zdravlja, poslao je svog brata Teodora u susret snagama Abu Bakrovog vojskovođe, Halida ibn Saida. Nedaleko od Jerusalima, kod Adžnadaina, u julu ili avgustu 634. godine došlo je do bitke između Halidovih i Teodorovih snaga u kojoj su Vizantinci pretrpeli veliki poraz i bili primorani da se povuku u jerusalimske zidine. Gaza, je morala ubrzo da se preda, a Arapi su bez većeg otpora ušli u Palestinu[48].

Abu Bakr je umro vrlo brzo nakon bitke kod Adžanadaina i nasledio ga je Omar, Muhamedov tast. Arapima je pored Palestine, bio otvoren put i u Siriju. Izbegavajući dobro utvrđene gradove kao Jerusalim i Cezareja, Arapi su se uputili ka severu, naterali Iraklija da se povuče iz Emese u Antiohiju, da bi na kraju opseli Damask. Opsada Damaska je trajala šest meseci — od marta do septembra 635. godine — kad je opsađenima nestalo hrane, bili su primorani da predaju grad u arapske ruke[49][50]. Prilikom predaje grada, Kalid je obećao da Arapi neće pljačkati ni paliti ni kuće ni crkve, pod uslovom da se redovno plaća danak. Na ovaj način, Kalid je stvarao utisak da Arapi ratuju sa vizantijskim carem i sa Grcima, a ne sa Sirijcima. Takođe su dolaskom Arapa prestali progoni hrišćana monofizita kao i Jevreja, tako da stanovnici Sirije zapravo uopšte nisu želeli povratak vizantijske vlasti[50].

Iraklije je u međuvremenu obnovio snage u Antiohiji, kojima je kao pojačanje priključio garnizone iz Jermenije kao i hrišćanska plemena iz Sirije i krenuo u protivofanzivu. Halid se povukao na jug iza reke Jarmuk odakle je mogao da neometano kontaktira sa Medinom i da se snabdeva hranom. Međutim, Iraklijeva vojska, iako brojčano nadmoćnija, bila je rastrzana razmiricama između raznih naroda koji su činili njen sastav, a i Iraklijevo zdravlje je bilo ozbiljno narušeno te nije mogao da lično komanduje vojskom, što je dodatno slabilo moral vojnika[50].

Pogled na dolinu reke Jarmuk gde se 636. godine odigrala bitka između vizantijskih i arapskih snaga.

Dana 20. avgusta 636. godine došlo je do bitke između arabljanskih i vizantijskih snaga na reci Jarmuk, u kojoj su Arabljani odneli ubedljivu pobedu čime je osvajanje Sirije bilo praktično završeno. Antiohija i većina drugih sirijskih gradova su se predali bez borbe[51][52]. Svestan da je Sirija izgubljena, Iraklije je napustio Istok naredivši da se Časni krst prenese u Carigrad na čuvanje[53].

Jerusalim, koji je bio dugo pod opsadom, poslao je svoje emisare Omaru krajem 637. ili početkom 638. godine s porukom da će se predati ali samo njemu lično[54]. Omar je otišao u Jerusalim gde ga je dočekao patrijarh Sofronije kome je Iraklije poverio upravu nad gradom. Sofronije je proveo Omara ulicama grada i pokazao mu mesta koja su bila vezana za život Isusa Hrista[55]. Gubitak Jerusalima je bio veliki udarac kako za ceo hrišćanski svet, tako i za samog Iraklija, koji je pre nepunih deset godina povratio grad iz ruku nevernika, tada Persijanaca. Ovaj put, Vizantija je definitivno izgubila grad koji je opet pao u ruke nevernika, ovaj put muslimana. Iraklije je iste godine u očajničkom pokušaju da povrati sveti grad, poslao trupe koje su se iskrcale na sirijskoj obali nedaleko od Antiohije, međutim, Omarov vojskovođa, Abu Ubaid, rasterao je vizantijsku vojsku bez nekih većih napora[55]. Iste godine je pala i čvrsto utvrđena Cezareja zato što je neki Jevrejin pokazao Arapima napušteni akvadukt koji je vodio u unutrašnjost grada[55]. Vizantijska Mesopotamija je bila osvojena imeđu 639. i 640. godine. Iz Mesopotamije, Arabljani su krenuli na Jermeniju gde su u toku 640. godine osvojili veoma važnu tvrđavu Dvin[51].

Nakon pada Cezareje, na red je došao Egipat. Egipćani koji su uglavnom bili monofiziti, nisu bili mnogo radi da se bore sa novim neprijateljem za račun vizantijske države za čiji ih je račun aleksandrijski patrijarh Kir surovo progonio i prisiljavao da prihvate Ektesis koji je Iraklije objavio 638. godine. Arabljani su bili svesni da je Egipat veoma bogata i lako osvojiva zemlja. Prvi napadi su izvršeni u oblasti delte Nila 639. godine. Sledeće godine su desetkovali vizantijsku vojsku kod Heliopolisa[56]. Iraklije je poslao vojsku iz Trakije pod komandom vojskovođe Marijanusa, međutim, Arabljani su ubrzo desetkovali Marijanusove snage. U opsađenom Vavilonu, patrijarh Kir je pokušao da pregovara sa Arabljanima i postigao je predlog pogodbe da za 200.000 nomizma godišnje Arapi sklope mir sa Vizantijom. Međutim, kad je Kir taj predlog početkom 641. godine odneo Irakliju u Carigrad, Iraklije ga je glatko odbio a Kira proterao. Arapi su nastavili s opsadom Vavilona koji je uskoro pao u bici u kojoj je i sam vojskovođa Marijanus poginuo. Preostali vojnici koji su uspeli da se spasu potražili su utočište u Aleksandriji[57]. Iraklije je umro u februaru 641. godine, a nekoliko meseci za njim i njegov naslednik, Konstantin Novi. Carstvo je bilo zapalo u dinastičke borbe, što je olakšalo pad Egipta. U vojsci je vladalo potpuno rasulo, a patrijarh Kir je novembra 641. godine sklopio tajni sporazum sa Arabljanima o jedanaestomesečnom prekidu borbi u toku kog bi se sva vizantijska vojska povukla iz Aleksandrije. U septembru 642. godine iz Aleksandrije su izašli svi vojni garnizoni, vizantijski zvaničnici, trgovci i zemljoposednici nakon čega su u grad umarširale arapske trupe pod vođstvom Amra, Omarovog vojskovođe[56][58]. Amr je dozvolio povratak monofizitskog patrijarha Benjamina koji se 13 godina krio od carskih vlasti i obećao im da mogu slobodno ispovedati svoju veru bez straha od progona. Egipat je zauvek bio izgubljen za Vizantiju.

Poslednje godine i smrt

Bitka na Jarmuku je bila poslednja vojna akcija u kojoj je car Iraklije lično učestvovao. Nakon poraza kod Jarmuka, car, koji je imao više od šezdeset godina i bio ozbiljno bolestan, napustio je Istok i krenuo kući, u Carigrad. Međutim, kad je stigao do Bosfora odjednom je dobio fobiju od vode i kategorički je odbijao da pređe na drugu stranu. Na prelazak je pristao tek 637. ili 638. godine⁵ kad je saznao za zaveru koju su navodno skovali njegov vanbračni sin Atalarih i njegov nećak Teodor u Carigradu[51] — napravljen pontonski most od čamaca prekivenih travom kako bi Iraklije prešao preko Bosfora. Kad je stigao u Carigrad, prema patrijarhu Nićiforu, kaznio je zaverenike odsecanjem nosa i ruku i progonstvom. Teodoru je takođe bila odsečena i noga[59].

Poslednje godine života cara Iraklija bile su zagorčane s jedne strane unutrašnjim razdorima oko prestola čije je konce najverovatnije vukla Martina, kao i neverovatno brzim gubitkom skoro svih teritorija za koje se borio skoro celog svog života da ih povrati od Persijanaca usled arapske invazije. Kada je 638. godine pao Jerusalim, Arapi su držali skoro celu Siriju dok je Egipat bio potpuno izolovan, a vizantijska Mesopotamija bez odbrane[60]. Iste godine je Iraklije pokušao da pomiri monofizite i pravoslavce izdavanjem Ektesisa, a već sledeće godine, 639, Arapi su napali i osvojili Mesopotamiju i otpočeli invaziju na Egipat[61]. Godine 640. nakon nekih neuspelih pregovora, Arapi su osvojili Vavilon, kuga je zavladala Carigradom, a Iraklije je bio teško bolestan od hidropsije. Iste godine je saznao da je papa Jovan IV održao sabor na kom je Ektesis osuđen. Razočaran, Iraklije je i sam napustio Ektesis koji je ionako propao u pokušaju izmirenja monofizita i pravoslavaca[57]. Na samom početku 641. godine napisao je testament kojim ostavlja Carstvo svojoj dvojici sinova, i 11. februara iste godine je umro u Carigradu.

Porodica i nasleđe

Zlatni novčić na kom je prikazan Iraklije sa svojim starijim sinom Iraklijem Novim Konstantinom. Obojica nose krune, a između njih se nalazi krst. Na reversu, krst na tri stepenika. Novčić je iskovan negde između 629. i 631.

Odmah po zbacivanju Foke, 5. oktobra 610. godine, Iraklije se oženio svojom verenicom Fabijom, kćerkom uglednog Afrikanca iz Libije, koja je po udaji promenila ime u Evdokija. Tokom obreda venčanja Iraklije je svoju novu suprugu krunisao za avgustu. Iz ovog braka, Iraklije je imao dvoje dece: kćer Evdokiju i sina Iraklija Novog Konstantina. Međutim, pošto je Evdokija patila od epilepsije, umrla je već 612. godine.

Iraklije se 613. ponovo oženio svojom nećakom, Martinom, koja mu je rodila devetoro ili desetoro dece (Fabije, Teodosije, Konstantin, Iraklona, David (Tiberije), Martin ili Marin, Avgustina, Anastazija i/ili Martina i Febronija)[59] od kojih je jedan bio i budući car, Iraklona[62]. Ni crkva ni narod Konstantinopolja nisu nikada ovaj brak prihvatili. Štaviše, od devetoro dece koje se rodilo iz ovog braka, četvoro je umrlo veoma rano a dvoje je bilo rođeno sa fizičkim nedostacima, što se u Carigradu smatralo nesumnjivim znakom božje kazne⁶. Takođe se s velikim negodovanjem gledalo i na Iraklijev običaj da Martinu vodi svuda sa sobom. Martina ga je pratila u svim vojnim pohodima, čak i kad je bila trudna. Iraklona se rodio u Laziki 626. godine dok je Iraklije ratovao sa Persijancima[59].

Iraklije, Iraklije Novi Konstantin i Iraklona na obversu zlatnog novca iskovanog 637/8. nakon što je proglasio i Iraklonu svojim savladarem.

Opšte neodobravanje i netrpeljivost naroda i crkve prema Martini još više su se povećali kad je ona počela da radi na tome da obezbedi presto svom sinu Irakloni, prvom u nizu koji je imao pravo na presto (stariji sinovi su zbog fizičkih nedostataka bili eliminisani kao mogući naslednici), a na štetu Evdokijinog sina, Iraklija Novog Konstantina[62]. Iraklije je 613. godine proglasio svog najstarijeg sina za svog savladara. Godine 632. Novi Konstantin je proglasio Iraklonu cezarom, čime je odredio red smenjivanja na prestolu. Međutim, nakon neuspele zavere 637. godine koju su organizovali Iraklijev vanbračni sin Atalarik i carev nećak Teodor, Iraklije je, najverovatnije pod Martininim uticajem, 7. jula 638. godine[63] proglasio i Iraklonu za svog savladara i time praktično izjednačio Iraklonina prava na presto sa pravima Iraklija Novog Konstantina. Takođe je drugog Martininog sina, Davida, proglasio cezarem, a kćerke Avgustinu i Anastaziju avgustama. S obzirom da je Iraklije Novi Konstantin već bio prilično bolestan, a njegov sin Iraklije (budući Konstans II Pogonat) još uvek dete (imao je tek sedam godina) Martinina deca su dobila priliku da prigrabe presto u slučaju da se bilo šta desi sa Iraklijem Novim Konstantinom[59].

Neposredno pred smrt Iraklije je napisao testament u kom je ostavio presto obojici svojih sinova-savladara.Ova odluka je dočekana s velikim neodobravanjem iz više razloga — 28-godišnji Konstantin je bio već veoma bolestan, a Iraklona je imao tek 15 godina, što je značilo da bi Martina mogla da učestvuje u vlasti kao Iraklonin regent. Martina je inače i formalno trebalo da učestvuje u vlasti, jer se Iraklijevim testamentom naređivalo obojici vladara da moraju da je poštuju kao majku i kao caricu, čemu se oštro suprotstavio senat, smatrajući Martinu nedostojnom da predstavlja Carstvo[63].

Iako je Iraklije, generalno gledano, imao potpuno pravo na ovakvu odluku, njegova neodlučnost u imenovanju samo jednog od svojih naslednika donela je nakon njegove smrti nestabilan period nemira i intriga koji se ipak vrlo brzo završio, još iste godine (641), zbacivanjem Iraklone i Martine[59].

Reforme

Iraklijevo doba predstavlja prekretnicu u istoriji vizantijske države, kako u vojnom i političkom, tako i u kulturnom i administrativnom pogledu. Vizantijska država je s početka 7. veka bila na rubu propasti. Administrativni i vojni sistem nastao u doba Dioklecijana postao je zastareo i neefikasan — vojna politika unajmljivanja stranih najamnika više nije funkcionisala jer pre svega nije bilo novca kojim bi se oni platili. Velike teritorije carstva bile su gotovo van kontrole — Balkan su okupirali Sloveni i Avari, dok su na istoku Persijanci odlučno nadirali. Svi ti problemi su bili isuviše veliki za zastareli administrativni sistem i prazne riznice ranovizantijske države. Iraklijevo doba predstavlja početak korenitih promena u Vizantiji na društvenom, političkom, vojnom i kulturnom planu, pri čemu vizantijska država konačno izlazi iz ranovizantijskog ili kasnorimskog perioda i ulazi u srednjovizantijski period.

Pored provincijske uprave, započeta je i obnova centralne uprave carstva. Pretorska prefektura, karakteristična za ranovizantijski period, polako ustupa mesto tematskom sistemu nastalom po ugledu na egzarhatsko uređenje. Tematski sistem, na kom će počivati cela kasnija srednjovekovna vizantijska država, sastoji se u podeli teritorije Carstva na vojno-administrativne jedinice koje su se nazivale teme i na čijem čelu se nalazio strateg — vojni komandant koji je imao istovremeno i vrhovnu vojnu i civilnu vlast. Uvođenje novog sistema je trajalo veoma dugo i bilo je postepeno — u Iraklijevo doba biće osnovane prve teme u Maloj Aziji, da bi se kasnije u toku vladavine njegovih naslednika stvorile nove teme i oživele stare tek planskim naseljavanjem uglavnom Slovena u Maloj Aziji[64].

Iraklijeva vladavina je obeležena i nizom promena na kulturnom planu. Dolazi to helenizacije društva i teokratizacije države. Na jezičkom planu, helenizacija se ogleda u neospornom jačanju grčkog jezika. U prethodnom periodu, latinski jezik je bio zvanični jezik države, vojske i administracije, iako je većina stanovništva govorila samo grčki. Za vreme Iraklija to se menja: grčki jezik kojim su govorili narod i crkva, postao je takođe i zvaničan jezik vizantijske države. Proces helenizacije koji je ovim pokrenut odvijao se veoma brzo — već u sledećoj generaciji poznavanje latinskog jezika čak i u krugovima najobrazovanijih ljudi bila je prava retkost[65].

Helenizacije se takođe odrazila i na carsku titulaturu. Iako ju je i sam Iraklije u početku koristio, komplikovana latinska carska titulatura je nakon pobede nad Persijancima 626. godine napuštena i Iraklije je preuzeo staru grčku kraljevsku titula vasilevsa, koja je ujedno postala i jedina zvanična titula vizantijskog vladara. Ova titula se neće menjati sve do propasti vizantijske države. Stare latinske titule kao imperator, cezar i avgust, potpuno su izgubile na svom značaju ili su nestale. Istu titulu je Iraklije dao i svojim sinovima i savladarima, Irakliju Novom i Irakloni[65]. Prema Georgiju Ostrogorskom, pogrešno je mišljenje da je promena u titulaturi bila prouzrokovana pobedom nad Persijancima⁷[66].

Institucija savladarstva, iako nije bilo novina, takođe je pretrpelo određenu reformu za vreme Iraklija. Doduše, ova reforma nije imala uspeha i više je donela štete nego koristi Carstvu. Instituciju savladarstva Vizantija je nasledila od Rima. U Rimu, ona je služila kako bi se utvrdio red u nasleđivanju prestola. Car bi još za života imenovao svog naslednika tako što bi ga proglasio savladarem koji bi nosio sve carske insignije i pojavljivao bi se zajedno sa prvim carem na novcu. Nakon smrti starijeg cara, mlađi bi nasleđivao presto, a potom bi on određivao svog savladara. Iraklije je samo uneo nejasnoće u taj sistem time što je pored starijeg sina proglasio i svog mlađeg sina za prestolonaslednika. Osim toga, Ireklijeva odluka da da i Martini određeno učešće u vlasti nakon svoje smrti bila je prvi pokušaj legalizovanja učešća žena u vlasti.

Ocena Ireklijeve vladavine

Iraklije su kroz vekove videli na različite načine ne samo umetnici i pisci, već i sami istoričari. Hroničar iz 12. veka, Gijom, nadbiskup iz Tira, u svom delu Hronikon vidi Iraklija kao preteču Krstaških ratova[67]. Car Iraklije se takođe pominje u srednjovekovnim francuskim romansama[68]. Renesansni slikar Pijero dela Fračeska ovekovečio je Iraklija kao hrišćanskog junaka na dvema freskama u baziliki San Frančesko u Arecu — na jednoj je prikazan Iraklije kako pobeđuje Hozroja, a na drugoj kako nosi Časni krst u Jerusalim. U 17. veku Iraklijeva borba sa Sasanidskim carstvom prestaje da bude u žiži interesovanja umetnika koji se sad više zanimaju za druge delove Iraklijeve vladavine. Pjer Kornej je u svom dramskom komadu Iraklije obradio Iraklijev odnos sa njegovim prethodnikom, Fokom[68].

Zahvaljujući napretku arheoloških metoda kao i metodama tumačenja pisanih izvora, danas se mnogo više zna o vremenu u kom je Iraklije živeo. Danas je slika Iraklija kao velikog reformatora vizantijskog administrativnog i vojnog sistema i tvorca tematskog uređenja koju je dao Ostrogorski, prevaziđena[69]. U današnjoj istoriografiji mnogo manje pažnje se posvećuje ulozi Iraklija u institucionalnim reformama carstva. Iraklijevo doba je svakako bilo značajno doba u istoriji Vizantije, ali na osnovu svedočenja njegovih savremenika, to doba je pre ličilo na povratak ranijeg sjaja Konstantinovog doba, nego na početak nove etape u istoriji Carstva, zbog čega je vrlo diskutabilna uloga Iraklija kao reformatora[70].

Napomene

Bibliografija

Literatura

Reference