Manastir Moštanica. Na slici se vidi i konak izgrađen 1972. godine. Renoviran je i proširen 2005.

Manastir Moštanica je srpski pravoslavni manastir koji se smatra jednim od najznačajnijih pravoslavnih manastira u Bosni i Hercegovini. Smješten je u dolini istoimene rječice na sjevernim padinama Kozare, 12 kilometara južno od Kozarske Dubice i pripada Banjalučkoj eparhiji. Kroz istoriju, ovaj manastir je zauzimao važno mjesto u životu Srba na ovom području. Pretpostavlja se da je sagrađen u 16. vijeku. Tokom svoje duge i burne istorije, bio je čak devet puta rušen i obnavljan.

Istorija manastira

Ime

Prota Slavko Vujasinović navodi narodno predanje prema kome je tijelo mučenika Teodora Tirona¹ spaljeno na mjestu današnjeg manastira. Od njega je ostala samo ruka koja je poštovana kao kao svete mošti, tako da je manastir prema tim moštima dobio ime Moštanica, kao i rječica koja teče pored njega. Mošti, tačnije ruka svetog Teodora navodno se čuvala u manastiru sve do 1683. godine, kada je prebačena u manastir Komogovinu[1]. Međutim, Vujasinović vjeruje da je manastir dobio ime po rječici Moštanici. To objašnjava drugim sličnim slučajevima, kao što su manastiri Gomionica i Gračanica, koji su takođe dobili imena po rječicama u čijoj se blizini nalaze[2]. Ljubo Mihić navodi narodno predanje prema kojem su se na rječici koja protiče pored manastira nalazila 44 drvena mostića, tako da je ime Moštanica nastalo od riječi most, a kasnije je i manastir tako nazvan[3]. Franjo Rački, hrvatski istoričar, vjeruje da manastir nosi ime po plovaniji² „Mosteniutza“ koja se spominje 1501. godine[4].

Nastanak manastira Moštanice

Ključ iz manastira Moštanice na kome se nalazi natpis "1111", što navodi na pretpostavku da manastir potiče iz 12. vijeka. Smatra se da je ovo kopija originalnog ključa koja je urađena po sjećanju na pravi, koji je bio drven i koji je izgleda nastradao u nekom od mnogobrojnih požara koje je manastir pretrpio tokom svoje istorije.

Manastir Moštanica se prvi put javlja u izvorima 1579.³ u knjizi Otačnik koja se danas čuva u Hilandaru. U ovoj knjizi piše da je napisana u hramu svetog arhanđela Mihaila u Manastiru zvanom Moštanica, u vrijeme igumana Grigorija jeromonaha. Međutim, kako navodi istoričar Ljubo Mihić u svojoj knjizi Kozara, manastir je morao nastati prije ove godine jer se smatra da je za razvijanje književne djelatnosti bio potreban izvjestan vremenski period. Međutim, bilo kakvo preciznije datiranje je nemoguće[3] s obzirom na to što i među samim istoričarima nije postignuta saglasnost ni oko vijeka nastanka, ni oko osnivača manastira. S druge strane, u narodu se sačuvalo više legendi o nastanku manastira.

Prema jednoj od njih, manastir je podignut 1113. godine i to na mjestu pogibije svetog Teodora Tirona. Tvrdnja o ovako ranoj godini osnivanja zasniva se na osnovu natpisa na starom manastirskom ključu na kojem je urezan broj 1111[5].

Druga legenda tvrdi da je manastir zadužbina roditelja svetog Save, ali se smatra da je ova legenda istorijski neosnovana. Ljiljana Ševo, autor djela Manastiri i crkve brvnare Banjalučke eparhije, navodi da se ovo kazivanje uklapa u široko prisutne motive svetosavskog predanja i da ne postoje pisani izvori kojima bi ova tvrdnja bila potkrijepljena[5].

Dok Ševo odbacuje tvrdnju da su manastir osnovali prvi Nemanjići, vladika Nikodim Milaš i hadži-Sava Kosanović navode da je ovaj crkveni objekat mogao biti podignut za vrijeme vladavine kralja Milutina ili kralja Dragutina. Njih dvojica ovo mišljenje zasnivaju na tvrdnji ruskog istoričara Majkova da se Milutinova država izvjesno vrijeme prostirala sve do Duvna (1305) i da je u miraz dobio Bosnu. Istoričar Đorđe Mikić smatra da je ovu tvrdnju teško u potpunosti prihvatiti. Za Dragutina se zna da je 1284. od svog šurjaka, ugarskog kralja Ladislava dobio na upravu Srijem, Mačvu, Soli i Usoru, a da je njegov sin Vladislav bio herceg Slavonije pod čiju su upravu, prema Ferdi Šišiću, potpadali gradovi i varošice Bihać, Krupa na Uni, Kostajnica, Zrinj, Topusko, Stjeničnik i Dubica[4].

Prota Slavko Vujasinović ne isključuje mogućnost da su Nemanjići podigli neki raniji manastir Moštanicu koji se nalazio na istom mjestu, ali ne i današnji manastir koji nosi ovo ime. On navodi:

On [manastir Moštanica] je i mlađeg porijekla i stila od onog iz doba Nemanjića, a da li je zbilja ovaj današnji podignut i sazidan na ruševini nemanjićkog, to se ne može ni znati ni dokazati[6] […] Prvobitnu Moštanicu su osnovali i podigli oni, koji su toga vremena osnovali i mnoge druge manastire na putu kojim su se kretale seobe pravoslavnog srpskog naroda od istoka i juga k sjeveru. To su bili kaluđeri-izbjeglice (prebjezi) iz turske carevine, koja je tada dosezala do planine Kozare, i osnovali ga početkom 16. vijeka[7].

Hrvatski istoričar Franjo Rački tvrdio je da je ovaj manastir ranije bio katolički. Drugi istoričari se slažu da ova tvrdnja nije bez osnova, s obzirom na to što su do dolaska osmanske vlasti na ove prostore (pada Kostajnice 1556/7. godine) većinsko stanovništvo Knešpolja činili rimokatolici. Nakon dolaska Osmanlija rimokatoličko stanovništvo se povuklo u unutrašnjost Ugarske i ovi prostori su ostali pusti, pa je osmanska vlast tu naselila svoju raju, da im zemlju oko gradova obrađuje⁴, tj. pravoslavno stanovništvo, koje je do tada u toj oblasti činilo manjinu ili ga uopšte nije bilo. Tako Franjo Rački kaže da se 1501. u dolini Une pominju rimokatoličke plovanije pod vlašću zagrebačke biskupije, a među njima i plovanija „Mosteniutza“[4].

Postoji takođe predanje po kome je manastir podignut za vrijeme namjesništva Hasan-paše Predojevića, koji je svome bratu kaluđeru Gavrilu Predojeviću obnovio kao stolicu manastir Rmanj i podigao manastir Moštanicu. Međutim, ova pretpostavka je malo vjerovatna s obzirom na to što je Hasan-paša Predojević, prema bošnjačkom istoričaru Husrefu Hadžialagiću, vladao između 1591. i 1593. godine[9], dok se manastir prvi put javlja u izvorima desetak godina ranije (1579).

Od prvog pomena do najnovijih dana

Moštanica u 17. vijeku

Stubovi u manastiru sa natpisima na staroslovenskom jeziku.

Kraj 16. vijeka, kada se manastir Moštanica prvi put pominje u izvorima, kao i početak 17, jesu vrijeme najveće ekspanzije Osmanskog carstva prema zapadu. Iz pisama koje su monasi upućivali austrijskim generalima saznaje se da je manastir bio u vrlo lošoj situaciji, ali je i pored toga njegovana književna djelatnost. Manastir je takođe u to vrijeme nabavio i niz skupocjenih predmeta. Tako je 1607. godine, u vrijeme igumana Serafiona jeromonaha, monah Teodor prepisao u Moštanici jedno jevanđelje[10], dok je jeromonah manastira Moštanice Gavrilo između 1634. i 1635. u ovom manastiru prepisao Zlatoust⁵ u kome se, između ostalog, žali na nesigurna vremena zbog kojih nije mogao da dovrši svoj prepisivački rad. Te iste godine bratstvo Moštanice naručilo je i jedan raskošni srebrni krst, pozlaćen i ukrašen dragim kamenjem. Ovaj krst je kasnije pronađen u riznici manastira Banjske. Prema natpisu na krstu može se zaključiti da ga je izradio kujundžija Stefan Ivanović — Sarajevac iz Sombora[10]. Iako izgleda da je manastir u ovo vrijeme živio u blagostanju, samo tri godine kasnije bio je spaljen zajedno sa manastirom Rmanj (Hrmanj). Ovaj događaj je zabilježen u jednom pismu austrijskog generala Frankopana u kojem stoji da je u njegov đeneralitet izbjeglo oko 100 monaha iz manastira Rmnja i Moštanice[11]. Prota Slavko Vujasinović zaključuje da je manastir u to vrijeme veoma dobro stajao, kada je mogao držati i hraniti toliki broj monaha. Ovi izbjegli monasi nisu se na kraju vratili u svoje manastire nego su neki otišli u manastir Marču, dok su drugi osnovali manastir Lepavinu.

Godine 1642. manastir Moštanica je obnovljen i živio je u miru sve do Velikog bečkog rata (1683—1699), kada je opet bio opustošen i spaljen. U to vrijeme moštanički monasi su osnovali i manastir Komogovinu, što je zabilježeno na jednom natpisu na tom manastiru. Natpis glasi:

Kaluđeri Jovo Svilokos i Silvestar Prodanović, jeromonasi, fundiraše ovaj manastir, jegde narod ispod cara tureckago preseli pod vlast ćesara rimskog. Ova dva kaluđera iz manastira Moštanice pridoše sjeme i započeše ovdje liturgiju govoriti i manastir napraviše.[12]

Moštanica je ponovo obnovljena 1699. godine. U jednoj štampanoj knjizi iz biblioteke u Sremskim Karlovcima zabilježeno je da je ta knjiga 1698. otkupljena iz manastira Moštanice, što svjedoči o tome da je ovaj manastir u to doba još uvijek imao razvijenu književnu djelatnost[13].

Moštanica u 18. vijeku

Manastir je i sljedećih godina bio rušen. Kada god bi izbio rat između Austrije i Osmanskog carstva, Osmanlije su iz osvete kaluđerima i srpskom narodu, koji je najčešće stajao na stranu austrijskog cara, palili manastir. Takav je slučaj bio i 1716, ali je manastir ubrzo nakon dvije godine obnovljen. Godine 1786. pobunio se srpski narod u dolini Une protiv osmanske vlasti, a u to vrijeme se i Austrija spremala za novi rat sa osmanskom državom. U znak osvete za tu pobunu, kao i za podršku austrijskom generalu Laudonu, manastir je opet bio spaljen. U tome periodu je iz Dubice i Novog izbjeglo 128 porodica sa 46 sveštenika i 17 kaluđera.

Austrijska okupacija doline Une trajala je 9 godina, a u tom periodu, tačnije 1792, Moštanica je po peti put obnovljena. Zasluga za ovu obnovu pripada igumanu Venijaminu Vlajiniću. Na desnom ugaonom stubu u paperti⁶ manastira stoji urezano u kamenu:

V slavu svijatija i jedinosušnija i životvorjaščija i nerazdjelimaja Troici Oca i Sina i svijatoga Duha, jegde obnovittsja svjataja obitelj v ljeto 1792 bits ratno vremja i strašno zjelo pri igumenu Vlajiniću Venijaminu ognem popaljena bista od prokljatih agarjanov[14].

Moštanica u 19. i 20. vijeku

Zgarište manastira Moštanica iz 1875. godine. Manastir su turske vlasti spalile do temelja nakon izbijanja bosanske bune. Manastir je, nakon nekoliko bezuspješnih pokušaja, bio obnovljen 1883. godine.

Manastir je bio obnavljan i 1833. godine, ali se ne zna da li je prije toga opet bio rušen. Kada su Osmanlije opet obnovile vlast u dolini Une 1795. godine, iguman Venijamin je morao da prebjegne u Austriju, tako da je moguće da je u tom periodu i manastir nastradao. O ovoj obnovi svjedoči natpis urezan kod ulaznih vrata u kojem piše:

Sija v svjatija obitelj obnoviteja v ljeto 1833 mjeseca aprila, obnovi ga arhim. Iguman Gvoić Gerasim[15].

Manastir je bio na udaru i 1858, prilikom Pecijine bune. Obnovljen je oko 1863. godine, najvjerovatnije zaslugom narodnog crkvenog zastupnika iz Banje Luke Gavre Vučkovića, koji je izdejstvovao u Carigradu dozvolu od sultana za obnovu Manastira Rmnja i Moštanice. Prota Slavko Vujasinović navodi kako je u ovom poslu veliki udio imao i knez Mihajlo Obrenović, pa se smatra da je zastupnik Kneževine Srbije u Carigradu Jovo Ristić mnogo doprinio da se raji iziđe u susret[16]. Kada je 1875. izbio veliki ustanak u Bosni, osmanske vlasti su i ovaj put spalile manastir. Kaluđer Kirilo Hadžić je zabilježio da je manastir zapaljen 16. septembra 1875, a do 28. septembra ostali su samo goli zidovi.

Kada je došla austrijska vlast 1878. počele su i pripreme za obnovu manastira. Nekoliko austrougarskih komisija je pregledalo manastir i izjavilo da se zidine ne mogu obnoviti. Ipak, upornošću kaluđera Kirila Hadžića i solidarnošću srpskog naroda koji je tada živio na ovim prostorima, Moštanica je ipak na kraju obnovljena 1883. godine[17].

U 20. vijeku manastir su porušile snage NDH 1941, ali je obnovljen odmah poslije završetka Drugog svjetskog rata, 1947. godine. Godine 1981. podignut je zid oko manastira, a 1972. konak, koji je obnovljen i proširen 2005. Trenutno je u toku deseta obnova manastira.

Arhitektura

Tlocrt manastira Moštanica.

Najvažniji objekat ovog manastira je crkva manastira, posvećena arhanđelu Mihailu. Ostali prateći objekti su se kroz vrijeme mijenjali po svojoj poziciji, broju i izgledu. Osnova crkve manastira ima dimenzije 23,4 metra puta 10,5 metara, i ima oblik ručnog pravilnog krsta podijeljenog na dva dijela. Visina najviše kupole je 13,5 metara. Gornji dio, tj. naos, ima oblik pravougaonika dimenzija 8,81 metar puta 11 metara, sa tri apside (izbočine) koje su iznutra polukružne, a sa spoljne strane poligone, odnosno obrazuju polovinu desetougla. To znači da crkva ima trikonhosnu osnovu sa jednom kupolom oslonjenom na stupce kvadratnog presjeka.

Tambur⁷ kupole je osmostran, pjevničke i oltarska konha⁸ su iznutra polukružne, a spolja petostrane, presvedene polukalotama.

Krakovi upisanog krsta presvedeni su superponiranim lukovima. Nad prostorima u uglovima upisanog krsta u naosu su slijepe kalote⁹.

Priprata¹⁰ je odvojena zidom od naosa, presvedena sistemom od dvije slijepe kalote, oslonjene na dva stupca osmougaonog presjeka, kojim je prostor izdijeljen na šest traveja¹¹. Četiri ugaona polja su presvedena krstastim svodovima. Lukovi koji povezuju potkupolne stupce u naosu sa zidovima su poluobličasti, dok su svi ostali lukovi u naosu i priprati prelomljeni.

Konak izgrađen 1972. godine u okviru manastirskog kompleksa. Renoviran je i proširen 2005. Iza konaka se može vidjeti kapela manastira sa zvonikom, izgrađena 2002. godine.

Ulazni portal se nalazi na južnom zidu priprate, a na južnoj fasadi se nalaze manja vrata u zoni đakonikona¹², dok se unutrašnji portal nalazi na zidu između priprate i naosa. Na priprati se nalaze prozori u osovini bočnih zidova (po jedan na svakoj fasadi), a na naosu u osovinama traveja, po tri na južnoj i sjevernoj fasadi, dok je oltarska apsida bez prozora. Tambur kupole ima osam prozora.

Portali i prozori su izrađeni usijecanjem okvira stepenastom profilacijom u zidnu masu. Svi otvori su završeni tročlano profilisanim povrnutim, lukovičastim, takozvanim saracenskim lukovima. Nad lukovima unutrašnjeg i južnog portala načinjena su profilisana pravougaona ukrasna polja. Ova profilacija se na južnom zidu vezuje za kordonski vijenac¹³, koji se na cijeloj građevini nalazi na polovini visine južnog portala.

Kapiteli stubaca u priprati ukrašeni su takozvanom stalaktitnom ornamentikom. Na zapadnoj fasadi nalazi se plitka niša, završena povrnutim lukom uklopljenim u profilisano polje ukrasnog pravougaonika. Prostori proskomidije¹⁴ i đakonikona označeni su polukružnim nišama u istočnom zidu oltara, a dvije niše su usiječene i u istočni zid priprate, sjeverno od unutrašnjeg portala[18].

Godine 1972. pored crkve izgrađen je konak, koji je 2005. bio obnovljen i proširen. Crkvi arhanđela Mihaila je 2002. godine pridružena još jedna manja kapela sa zvonikom posvećena sv. Vasiliju Ostroškom.

Freske i ikone

Moštanički, danas izgubljeni fragmenti svjedoče o zidnom slikarstvu čije vrijeme nastanka nije lako odrediti. Kako je većina manastira ukrašavana neposredno poslije gradnje, pretpostavlja se da je i Moštanica živopisana tokom 16. vijeka. Stariji istraživači su ostavili podatak da je posljednji trag moštaničkog živopisa upravo onaj na zapadnoj fasadi i da je to najvjerovatnije bio ružičasti balčak plamenog mača svetog arhanđela Mihaila, kojem je i posvećena moštanička crkva[19].

Dragoslav Aleksić u svome djelu Knežopolje i Knežopoljci, pisanom 1931. godine, navodi da se na prvom lijevom stubu nalazila jedna velika slika Bogorodice sa Hristom u naručju, koja je po predanju donesena prije 120 godina iz Rusije. U potpisu ispod slike nalazilo se ime St. J. Subanovića, slikara iz Kostajnice koji ju je restaurirao 1902. godine. Na njoj su postojale tri rupe od kuršuma. Ta slika je danas izgubljena, najvjerovatnije je stradala u Drugom svjetskom ratu, kada je manastir bio opustošen. Sav ostali crkveni inventar je novijeg datuma i ne privlači mnogo pažnje[20].

Značaj manastira Moštanice

Veliki broj kaluđera koji je boravio u manastiru tokom njegove istorije svjedoči o veoma aktivnom kulturnom životu manastira. Iz već pomenutog pisma generala Frankopana znamo da je polovinom 17. vijeka manastir bio prilično bogat, s obzirom na to što je mogao da izdržava prilično veliki broj kaluđera, a to podrazumijeva da je posjedovao i dosta svoje zemlje.

Moštanica je, pored duhovnog središta ovog dijela Bosanske Krajine, bila i njegovo kulturno središte. U njoj su se prepisivale knjige, a takođe je postojala i škola. U to vrijeme manastir je bio jedino mjesto u kojem je pravoslavna raja mogla naučiti čitati i pisati. Manastir je takođe imao i prihode od proizvodnje sukna — Moštanica je imala svoju stupu, tj. vodeničko kolo za valjanje sukna, sve do 1890. godine, kada prestaje sa radom, pošto se narod počeo sve više odijevati gotovom dućanskom robom. Do 1905. godine manastir je bio čifčija,¹⁵ pa je davao spahiji trećinu svojih prihoda. Te godine ga je iguman P. S. Ivančević otkupio od nekog spahije iz Carigrada[21]. Godine 1933. manastirska parohija je imala oko 850 domova.

Manastir Moštanica je 1951. godine registrovan kao spomenik kulture druge kategorije i uživa mjere zaštite propisane Zakonom o zaštiti kulturno-istorijskog i prirodnog nasljeđa Bosne i Hercegovine[22].

Moštanica danas

Ulaz u manastir. Radovi na obnovi i ojačanju temelja manastira su trenutno u toku.

Danas je manastir mjesto na kome se održavaju mnogi važni javni događaji dubičke opštine. U vrijeme manastirske slave, Preobraženja (19. avgust), održava se veliki zbor na livadama oko manastira, na kome se okupi i po 40.000 ljudi.

Godine 2002. podignuta je kapela sa zvonikom posvećena Vasiliju Ostroškom, a 2005. obnovljen je konak podignut 1972. godine. Trenutno je u toku generalna obnova manastira, koja je počela krajem 2006. i početkom 2007, i pretpostavlja se da će radovi trajati do 2012.

Neobična je i tužna sudbina mnogih vrijednih predmeta koji su pripadali manastiru. Kada su monasi bili primorani da bježe pred snagama NDH 1941, ponijeli su dio manastirskog arhiva sa sobom, a ostatak je spaljen zajedno s manastirom. Međutim, do danas se nije saznalo gdje se nalazi dio arhiva koji su monasi ponijeli sa sobom i šta je bilo sa njim.

Takođe, krst koji je manastir naručio 1635. godine, i koji je kasnije izgubljen pa pronađen u manastiru Banjskoj, danas se, po riječima jedne od monahinja, nalazi u muzeju. Monahinje su pokušale da ga vrate u manastir, ali bez uspjeha. Od muzeja su dobile samo sliku krsta.

U toku radova na obnovi manastira, nađeno je više skeleta. Prema riječima jedne monahinje, kod samog ulaza u manastir nađen je skelet bez glave. Svojevremeno su bila planirana istraživanja, do kojih nažalost, nije došlo.

Napomene

Bibliografija

Literatura

• Prota Slavko Vujasinović, Manastir Moštanica, Banja Luka 1933.
• Dragoslav Aleksić, Knežpopolje i Knežopoljci u prošlosti i sadašnjosti, Bosanska Dubica 1931.
• Đorđe Mikić, Banja Luka na Krajini hvala, Banja Luka 1995.
• Husref Hadžialagić, Bosanska Dubica kroz vijekove, Rijeka 2005.
• Ljubo Mihić, Kozara priroda, čovjek, istorija, Novi Sad 1987.
• Ljiljana Ševo, Kulturna Baština Republike Srpske, Beograd 2003.
• Ljiljana Ševo, Monasteries and Wooden churches of the Banja Luka Eparchy, Banja Luka 1998.

Reference