Srednjovekovne srpske dinastije

Srednjovekovni srpski vladari

Vlastimirovići ~ Vojisavljevići ~ Vukanovići ~ Nemanjići ~ Kotromanići ~ Mrnjavčevići ~ Balšići ~ Lazarevići ~ Brankovići ~ Crnojevići

Srednjovekovna srpska država i dinastija bile su organizovane po ugledu na zapadni feudalizam kao i na susednu Vizantiju, međutim, takođe su zadržale neke osobenosti slovenskog nasleđa iz ranog perioda. Vladar se smatrao "Bogom dan" i kao takav očekivao je apsolutnu poslušnost svojih podanika, međutim, takođe je kao takav imao i obavezu da se brine o dobru svojih podanika, države i crkve. Srpski vladari su nosili najrazličitije titule, počev od autohtonih koje su doneli sa sobom — kneza i župana, do titula preuzetih po ugledu na zapadnoevropske zemlje i Vizantiju — kralja, cara i despota. Ktitorstvo je takođe bilo veoma zastupljeno među srpskim srednjovekovnim vladarima, naročito među članovima vladarske porodice Nemanjića, od kojih se takođe počinje razvijati i kult srpskog srednjovekovnog vladara.

Stvaranje prvih srpskih država

Srpske srednjovekovne zemlje sredinom 10. veka prema spisu O upravljanju carstvom cara Konstantina VII Porfirogenita

Srbi su, nakon dolaska na Balkan u ranom 7. veku, stvorili više država čije su se granice brzo menjale, nastajale i nestajale. Vremenom, Srbi su se učvrstili na određenim teritorijama koje su vizantijski istoričari nazivali sklavinijama i koje su dobile imena ili po srpskim plemenima koja su ih naseljavala ili po već zatečenom imenu te oblasti, grada ili reke.

Već od prve polovine 10. veka Srbi su živeli u nekoliko zasebnih manje-više čvrstih političkih celina, a o tome nam daje svedočanstvo vizantijski car i istoričar, Konstantin VII Porfirogenit (912—959). U svom delu O narodima ili O upravljanju carstvom (De administrando imperio), Porfirogenit daje jasan opis teritorija koje su Srbi u njegovo doba naseljali kao i granice država koje su formirali.

Pored obale Jadranskog mora, od ušća reke Cetine, do ušća reke Bojane, srpska plemena formirala su nekoliko državnih celina. Paganija, od ušća Cetine do ušća reke Neretve, oblast koja je takođe obuhvatala i ostrva Brač, Hvar, Korčulu i Mljet. Hum, ili Zahumlje, teritorija koja se prostirala od Neretve do zaleđa Dubrovnika. Travunija, koja se nalazila od Dubrovnika do Boke kotorske (kasnije Trebinje) sa Konavlima. Duklja, država koja je obuhvatala teritoriju od Kotora pa sve do ušća reke Bojane.

Severno od ovih primorskih srpskih zemalja, odvojena planinskim vencem, nalazila se još jedna srpska država koju su Porfirogenit i ostali vizantijski istoričari nazivali Srbijom i koju su smatrali najvažnijom od svih srpskih zemalja. Srbija se prostirala na zapad do reke Vrbas, a na istok do doline Ibra, i u Porfirogenitovo doba obuhvatala je i Bosnu. Severna granica Srbije bila je na reci Savi, i to između Vrbasa i Drine.

Bosna i Srbija će se razvijati kao dve zasebne srpske države u srednjem veku, isto kao i Duklja i Hum, dok su Paganija i Travunija tokom 9. i 10. veka postale deo Srbije. U doba Nemanjića, sve ove zemlje činiće deo Srpskog carstva.

Osnovna obeležja srpske srednjovekovne monarhije

Država

U srednjem veku, termin država koristio se u veoma različitim značenjima. Mogao je označavati pre svega vlast nad određenom teritorijom i njenim stanovnicima. Međutim, pod državom se u srednjovekovnoj Srbiji podrazumevala i teritorija koja se davala članovima vladajuće porodice na upravu, to jest, udeone kneževine, zatim i teritorije kojima su upravljali mladi kraljevi kao i vlastelinski posedi. Državom su se nazivali i neki važniji crkveni posedi, kao na primer posedi nekih bitnijih manastira ili vlastelinstvo Srpske arhiepiskopije. Prema rečima Andrije Veselinovića srpska srednjovekovna država počivala je na pet osnovnih stubova od kojih je zavisila njena snaga i stabilnost.

1. Vladarska (tj. državna) ideologija koja je proisticala iz opšte političke filozofije srednjeg veka o božanskom poreklu vlasti i kontinuitetu nasleđa vlasti u okviru vladajuće dinastije. Ovu ideologiju su Nemanjići preuzeli od Vizantije, smatrajući da im je "država bogom darovana", čime se ističe legitimitet i suverenitet vladara — sam Bog je bio taj koji je odredio određenog vladara da vlada svojom zemljom. Iz toga proizilazi da je vladar državu — teritoriju i ljude koji su na njoj živeli — smatrao svojim vlasništvom, koje je u porodici prelazilo s oca na sina.
2. Teritorija, koja je bila neustaljenog oblika i veličine: stalno se povećavala i smanjivala u zavisnosti od snage države i vlasti. Ljudi koji su naseljavali teritoriju države smatrani su vladarevim podanicima i njegovim vlasništvom.
3. Vojska je bila takođe veoma bitan elemenat očuvanja postojećih granica ili širenja teritorije, a samim tim i vlasti vladara.
4. Finansije su bile materijalna osnova funkcionisanja svake države.
5. Državna uprava, na kojoj su počivale unutrašnja organizacija i stabilnost države. Bilo je veoma bitno da državna uprava ima čvrsto organizovanu mrežu lokalne uprave koje bi sve bile podređene centralnoj upravi.

Vladar

Vladar (takođe i vladika, na starosrpskom), prema vladarskoj ideologiji preuzetoj od Vizantije, bio je određen "po milosti Božijoj" da vlada državom. Pripadao je vladarskoj dinastiji i imao je neograničenu, apsolutnu vlast, to jest, bio je vlasnik teritorije države kao i svih ljudi koji su živeli na njoj.

Shvatanje božanskog porekla vlasti bilo je prožeto hrišćanskim učenjem o obavezi podanika da mu se pokoravaju kao Božijem izabraniku. Kao i u Vizantiji, vremenom se stvara jedinstvena sprega između duhovne i svetovne vlasti koja se naziva harmonična diarhija između vladara i crkvenog poglavara. Ova ravnoteža je u Srbiji bila mnogo čvršća nego u Vizantiji i remećena je u samo veoma izuzetnim prilikama.

Pošto je vladar bio "Bogom dan", on je imao i određene dužnosti u odnosu na svoje podanike koje su davale smisao njegovoj vlasti. Vladar je imao dva osnovna zadatka: da služi Bogu, tj. crkvi i veri. Sveti Sava tako u svom delu Služba sv. Simeonu vladare naziva načelnicima i čuvarima otačastva i pastirima razumnog stada. S obzirom da je osnovni zadatak srpskih srednjovekovnih vladara bio očuvanje hrišćanske vere i crkve, svi su oni, a naročito Nemanjići, imali vrlo razvijenu ktitorsku aktivnost — podizali su crkve i manastire, obnavljali stare i darivali ih, a takođe su se posvetili i progonu jeretika. Drugi osnovni zadatak srednjovekovnih srpskih vladara bio je, da vodi brigu o državi, njenom proširenju i čuvanju, kao i o svojim podanicima, da upravlja njima kao i da se stara o njihovom dobru.

Titule

Tokom postojanja srpske srednjovekovne države, srpski vladari imali su različite titule. Neke su imale slovensko poreklo, dok su druge preuzete od okolnih država sa kojima su Srbi dolazili u bliži kontakt, kao što su bile Vizantija i Ugarska.

Prve titule bile su autohtone koje su Srbi doneli sa sobom na Balkan. Bili su predvođeni svojim županima i kneževima, koje su vizantijski izvori nazivali arhontima, što na grčkom znači vladar, poglavar). Svi članovi prve srpske dinastije Vlastimirovića nose titule kneza, kao i vladari Duklje, sve do 1077. godine kada je knez Mihailo Vojislavljević dobio titulu kralja i koja će se u Duklji zadržati sve do uključenja Zete u nemanjićku Srbiju.

Titula župana se vraća u Srbiju u 11. veku nakon obnove raške države. Titulu župana, a kasnije i velikog župana nosiće svi članovi dinastije Vukanovića, kao i osnivač dinastije Nemanjića, Stefan Nemanja i njegov naslednik Stefan Nemanjić, sve do 1217. kada je bio krunisan za kralja. Nemanjići će od tada nositi titulu kralja (a prestolonaslednici počev od Dragutina, sina kralja Stefana Uroša I, titulu mladog kralja), a Srbija će biti kraljevina sve dok Stefan Dušan nije 1345. godine sebe proglasio carem. Titulu cara nosiće Stefan Dušan i njegov sin, Stefan Uroš V, koji je ujedno bio i poslednji vladar iz dinastije Nemanjića. Carsku titulu će, međutim, nositi i Dušanov polubrat Simeon i Simeonov sin Jovan Uroš, iako nisu vladali Srbijom.

Lazar Hrebeljanović je uzeo titulu samodržavnog kneza, koju će zadržati i njegov sin, Stefan Lazarević, sve do 1402. godine kada će mu vizantijski car dodeliti visoku titulu despota, koja je po rangu bila odmah iza vasilevsa. Ovu titulu nosiće vladari iz poslednje srpske dinastije, Brankovića, do 1459. sve do svog gašenja

Dinastija

Loza Nemanjića, freska iz manastira Dečani

Dinastija je vladarski rod čiji članovi nasleđuju jedan drugog na prestolu po određenom redosledu. Srbi su na Balkanu na teritorijama koje su nastanili, osnovali više vladajućih dinastija. Do Nemanjića, nije poznata neka posebna dinastička ideologija. Sa Nemanjićima počinje da se gradi kult vladajuće porodice. Prvi od niza činova koji su učestvovali u ovom procesu jeste proglašenje Simeona Nemanje za sveca, čime je dinastija, a preko nje i sama srpska država, postala svetorodna. Dalji koraci su bili preuzimanje vizantijske ideje o samodržavlju, kao i o miropomazanju i krunisanju. Miropomazanje i krunisanje je u istoj ceremoniji vršio crkveni starešina i vršilo se "Božjom voljom" najpre kraljevskom zatim carskom krunom koja se nasleđivala sa oca na sina.

Od doba kralja Stefana Uroša I, razvija se učenje o "svetoj lozi Nemanjića", za šta je posebno zaslužan Domentijan, svetogorski monah i književnik. Loza Nemanjića je bila likovna predstava kojom je interpretirana ideologija Nemanjića. Loza Nemanjića predstavlja specifično rešenje u onovremenoj umetnosti a stvorena je po uzoru na starozavetnui Lozu Jesejevu čime je naglašavan hrišćanski karakter nemanjićke ideologije. Svi vladari su počev od osnivača dinastije, nosili i vladarsko ime Stefan, po sv. Stefanu, zaštitniku dinastije. Takođe su i Kotromanići, od krunisanja Stefana Tvrtka I, kao i Lazar Hrebeljanović preuzeli ovog sveca za svog zaštitnika, kao i samo vladarsko ime.

Najvažnija obeležja srednjovekovne dinastije i vladara su presto i vladarske insignije, kao i njihovo nasleđivanje u okviru vladarske porodice.

Insignije

Insignije, ili obeležja vladarske vlasti su u srednjem veku bili spoljašnji, vidljivi simboli vladarskog dostojanstva. Srednjovekovni simboli vladarske vlasti su delom nastali na biblijskoj, a delom na rimskoj tradiciji, pre svega na simbolima rimske carske vlasti.

Najznačajnije vladarske insignije u srednjovekovnoj Srbiji bile su presto, kruna i skiptar. Zatim, tu su šar¹, i obavezni delovi vladarske odeće: ukrašena haljina purpurne boje koja je bila vladarska boja, bagrenica, vladarski pojas i naprstni krst. Ostala vladarska obeležja su cipele i nakit, naročito vladarski prsten.

Presto

Presto, prestol ili stol jeste osnovno obeležje vrhovne vladarske vlasti i dinastije u Srbiji srednjeg veka. Srednjovekovni pojam prestola je spoj antičke tradicije o božanskom i carskom prestolu sa jevrejskom tradicijom Solomonovog prestola.

U srednjovekovnoj Srbiji, pojam prestola koristi se u različitim značenjima. Može se odnositi kako na sam predmet na kom vladar sedi, tako i na grad — prestonicu države. Zapravo, ova dva pojma međusobno su neraskidivo povezana. U ranom periodu, grad Ras je imao veliki ugled i nazivao se stolno mesto, jer je u njemu bio vladarev dvor sa prestolom. U širem značenju, Ras je tad imao ulogu političkog i verskog centra stare srpske države. Koliko su zemlja i presto međusobno povezani, pokazuje i činjenica da je zemlja kojom je Nemanja upravljao nazivana zemljom srpskog prestola.

Sam presto, to jest predmet na kom je vladar sedeo (i koji se još naziva i tron, od grčke reči istog značenja), nalazio se u najvećoj i največanijoj sali u dvoru. Nažalost, nemamo pisanih izvora iz kojih bismo mogli saznati kako je srpski tron izgledao, ali se može pretpostaviti sa priličnom sigurnošću da je bio veoma sličan vizantijskom². Predstave vladarskog trona na freskama nisu sačuvane, osim na ponekom novčiću, ali zbog veličine novčića i tehnike izrade novca, ti prikazi su krajnje uprošćeni i stilizovani i ne daju pravu sliku srpskog trona iz srednjeg veka.

S obzirom da su vladarski i patrijaršijski presto ideološki bili veoma bliski i predstavljali su jedinstvo svetovne i duhovne vlasti u srednjovekovnoj Srbiji, srpski izvori takođe ističu i svetost srpskog prestola (sveti prestol).

Nasleđivanje prestola

Odnos vladarske porodice i države u srednjovekovnoj Srbiji može se opisati kao familia regnans et regnum — sudbina vladarske porodice neodvojiva je od sudbine države i po ovom obrascu teče i odvija se istorija srpskih država i srpskog naroda. Takođe, ovaj odnos u potpunosti je moguće sagledati samo na primeru dve srpske države: Srbije i Duklje.

U Srbiji su vladali naslednici kneza koji je doveo Srbe na Balkan. Prema vestima koje nam donosi Konstantin VII Porfirogenit, može se zaključiti da je u prvoj srpskoj dinastiji Vlastimirovića oca nasleđivao sin, čiji je izbor ipak morala odobriti vlastela. Međutim, i mlađi sinovi preminulog vladara imali su učešća u vlasti, što navodi na zaključak da je vlast posmatrana kao pravo porodice a ne pojedinca da upravlja zemljom. Braća vrhovnog vladara dobijala su svoje teritorije koje su u modernoj istoriografiji nazvane udeone kneževine i odlučivali su o unutrašnjim poslovima države zajedno sa ostalim županima sa kojima su zajedno činili savet, ali je ipak nosilac spoljne politike bio svakako najstariji brat.

Do problema je dolazilo kada bi vrhovni vladar umro i za sobom ostavio maloletnog potomka. Tada su se mlađa braća sukobljavala oko vlasti. U ovakvim situacijama obično su se mešale i velike susedne sile, koje su pomagale jednog ili drugog pretendenta. Prva srpska dinastija je upoznala više borbi među pretendentima na presto, iako su, doduše, svi pretendenti uvek pripadali istoj vladajućoj porodici, i presto je uvek ostajao u rukama vladajuće dinastije.

Možda je najbolji primer principa familia regnans et regnum dolazak Časlava Klonimirovića na vlast u Srbiji. Iako po majci Bugarin, i rođen van Srbije, Časlav je po ocu ipak pripadao srpskom vladarskom rodu, tako da kad je odlučio da preuzme vlast u Srbiji, nije naišao ni na kakav otpor. U Srbiji se znalo kom rodu Časlav pripada i njegovo preuzimanje vlasti smatralo se samo ostvarenjem onoga što mu po pravu i običajima pripada.

Kasnije srpske dinastije usvajaju uglavnom jedan od sledeća dva principa nasleđivanja: primogenitura ili prvorodstvo, i seniorat. Ova dva sistema povremeno su kombinovana sa trećim oblikom, dodelom udeonih kneževina ostalim članovima vladarske porodice. Seniorat, koji je značio da presto nasleđuje najstariji u porodici, prethodio je primogenituri, to jest da presto nasleđuje najstariji prvorođeni sin preminulog vladara, to jest, bio je obeležje ranijeg razvoja srpske države. Primogenitura je kasnije bila usvojena kao posledica već usvojenog pravila primogeniture u privatnom nasleđivanju imovine.

U dinastiji Nemanjića teško se usvajao princip primogeniture, čemu svedoče česte borbe oko prestola u kojima su učestvovali očevi i sinovi, braća, stričevi i sinovci. Uvođenje titule mladog kralja doprinelo je učvršćivanju principa primogeniture. Odstupanje od ovog pravila, ipak, dovelo je do borbi oko prestola, kao što je to bio slučaj sa kraljem Milutinom i njegovim sinom i unukom.

Ukoliko vladar ne bi imao muških naslednika, vladarska loza se gasila, a imajući u vidu vladajući princip familia regnans et regnum — to je uglavnom značilo i raspad same države. Na primer, smrću cara Strfana Uroša V ugasila se i dinastija Nemanjića, a sama država se raspala na više teritorija koje su bile pod vlašću oblasnih gospodara. Međutim, bilo je primera i mirnog prenosa vlasti na srodinike nakon čega bi se formirala nova vladajuća dinastija koja bi nastavila da vlada netaknutom državom. Despot Stefan Lazarević, pošto nije imao direktnih naslednika, još za života je na državnom saboru proglasio svog sestrića, Đurđa Brankovića, za svog naslednika.

Uzurpatori u srednjovekovnoj Srbiji nikako nisu mogli računati na podršku. Nakon Časlavljeve smrti, proći će vek i po do uspostavljanja nove dinastije. Jedinstvo vladarske porodice i države presudno je za razumevanje mehanizma vlasti u srednjovekovnoj Srbiji. Uroš I, iako je uzurpirao presto, pripadao je vladarskoj porodici tako da se ne može govoriti o uzurpaciji u pravom smislu reči. Nakon silaska s prestola Dese, poslednjeg Uroševog potomka, vlast u Srbiji se vraća Zavidinim potomcima, ali sam srpski presto i dalje ostaje u vlasništvu jedne te iste vladarske porodice. Iako je vizantijski car postavljao srpske župane, bilo je više nego jasno da je morao poštovati princip familia regnans et regnum ukoliko je želeo mir u Srbiji. Manojlo I Komnin, iako je u nekoliko navrata skidao i postavljao Uroševe sinove na presto, veoma je vodio računa o ustaljenom redosledu prava nasleđivanja — uvek od najstarijeg ka najmlađem sinu, što samo potvrđuje postojanje jasnih i čvrstih pravila nasleđivanja u srednjovekovnoj Srbiji.

Kruna i krunisanje

Freska u manastiru Bogorodica Ljeviška koja prikazuje kralja Stefana Uroša III Milutina sa kraljevskim insignijama — krunom, skiptrom u desnoj ruci, i kraljevskoj odori.

Kruna ili venac bila je jedna od najvažnijih vladarskih insignija u srednjem veku. Obično je to bio obruč od plemenitog metala koji je mogao biti otvoren ili zatvoren, ukrašen biserima i dragim kamenjem, iznutra postavljena purpurnom tkaninom koja je štitila vladarevu glavu. Bila je obično kupolastog ili trapezoidnog oblika. Srpske krune su bile izrađivane po ugledu na vizantijske ili zapadne krune. Prema predstavama na freskama s kraja 14. veka, krune su uglavnom izrađivane po ugledu na zapadnjački stil, što je logično jer su uglavnom bile naručivane od dubrovačkih ili italijanskih zlatara.

U srpskim izvorima češće će se naći stara srpska reč venac — kruna je pozajmljenica iz latinskog (corona) — a stema ili dijadema je reč koja potiče iz grčkog. Kruna je smatrana simbolom božanske vlasti koja se dodeljuje vladaru. Stoga na freskama vrlo je čest motiv anđela koji krunišu vladara-ktitora dok ih Hrist blagosilja.

Prvi obred krunisanja jednog srpskog vladara zabeležen je u 12. veku i verovatno je bio održan u crkvi Sv. Petra i Pavla u Rasu. Ovom činu krunisanja župana prisustvovali su visoki crkveni i svetovni velikodostojnici.

Prva prekretnica u ovom obredu nastala je pri krunisanju Stefana Prvovenčanog 1217. godine. Krunu kojom je bio krunisan prvi srpski kralj poslao je iz Rima papa Honorije III koja je nadalje bila predavana naslednicima zajedno sa svim drugim vladarskim insignijama uz crkvene obrede miropomazanja i blagoslova koje je vršio srpski arhiepiskop do 1346. a od te godine pa na dalje srpski patrijarh. Ceremoniji krunisanja prisustvovali su svi episkopi i igumani značajnih manastira i istaknuta vlastela. Nažalost, nisu sačuvani opisi ovih ceremonija, mada se može pretpostaviti da su bili veoma slični vizantijskom ceremonijalu.

Druga prekretnica u ovom obredu nastala je Stefan Lazarević dobio despotski venac 1402. godine. Despotska kruna, za razliku od kraljevske i carske, nije se nasleđivala, već ju je dodeljivao vizantijski car svakoj ličnosti posebno. Nakon pada Carigrada 1453. godine titulu srpskih despota dodeljivali su ugarski kraljevi.

Skiptar

Skiptar (grčki termin), ili žezlo (srpski termin) bio je pored krune najvažniji simbol vlasti u srednjem veku. Skiptar, kao i kruna i presto, pripada ne samo vladaru, već celoj dinastiji i državi, pa otuda u izvorima imamo sintagme kao "srpski skiptar" ili "otačaski skiptar". Pridavana mu je takva simbolička moć da se smatralo da može zamenjivati odsutnog vladara. Na likovnim predstavama — freskama i novcu — skiptar je uvek prikazivan kao ukrašeni jednostruki ili dvostruki krst, a nisu retke ni predstave palice sa ukrasom na vrhu u obliku ljiljana.

Dvor

Dvor je raskošno boravište vladara ili velike gospode. U početku, reč dvor označavala je samu kuću, dok u doba razvijenog feudalizma, pored vladarevog boravišta, pod dvorom se podrazumevalo i svo osoblje koje je okruživalo vladara — sluge i saradnici koj pomažu vladaru u vladanju. Postojalo je brojno dvorsko osoblje od kojih su pojedinci imali tačno određeni položaj i funkciju. U kraljevskom periodu, dvorjani su nosili stare titule župana, knezova, vojvoda, čelnika, tepčije, kazanaca, dvorodržica, slugu, peharnika, stavilaca. Sa Dušanovim krunisanjem 1346. godine, dolazi do promene — uveden je niz vizantijskih carskih dostojanstava: despot, sevastokrator, kesar. Grčke titule logoteta i protovestijara bile su još od ranije uvedene.

Rani srpski dvorovi pominju se u izvorima samo po imenu: Dostinika (10. vek), Kotor, Praprat i Skadar (11. vek). U 12. veku izdvaja se Ras čija tačna lokacija još uvek nije sa sigurnošću poznata. Smatra se da bi to mogla biti Gradina iznad ušća Sebečevske reke, spaljena 1242. gde su nađeni su ostaci utvrđenja, stambenih zgrada, žitnih jama, zlatarskih radionica i kovnice novca u kojoj je kovan novac kralja Radoslava. U 13. veku Ras gubi na značaju, a od vremena kralja Milutina pominje se više dvorova podno Šar-planine — dvor u Paunima, zatim Svrčin, Štimlji i Nerodimlji. Ostao je zabeležen opis Jovana Kantakuzina dvora u Paunima, gde ga je 1342. godine primio car Dušan. U 14. veku, srpski vladari su, po ugledu na vizantijske, imali više dvorova na kojima su boravili s vremena na vreme, a povremeno su boravili i u gradovima. Kralj Milutin je primio vizantijskog diplomatu Teodora Metohita u Skoplju, a u jednoj povelji pominje se carev dvor u Prizrenu.

Raspadom Srpskog carstva stari dvorovi gube na značaju. Međutim, novi vladari imaju nove prestonice, koje opet grade po vizantijskom uzoru: knez Lazar stoluje u Kruševcu, Brankovići u Prištini i Vučitrnu, Balšići u Skadru i Ulcinju. Stefan Lazarević gradi novu prestonicu u Beogradu, a Đurađ Branković, pošto je bio obavezan da vrati Ugrima Beograd, gradi novu srpsku prestonicu u Smederevu.

Dvor je takođe bio i mesto gde se sastajao dvorski savet, jedno od dva najvažnija savetodavna tela. Dvorski savet je rešavao tekuća državna pitanja, i bio uvek dostupan vladaru, s obzirom da se državni sabor sastajao samo zbog veoma važnih državničkih pitanja. Činili su najbliži članovi vladareve porodice, najvažniji dvorski činovnici, i po potrebi crkveni dostojanstvenici, a ponekad su deo dvorskog saveta činili i istaknuti Dubrovčani koji su boravili na vladarevom dvoru. U doba Despotovine savet dobija sve više na značaju, s obzirom da je sastajanje državnog sabora bivalo sve teže usled stalnih ratova i turskih upada.

Ktitorstvo srpskih vladara

Ktitor je u srednjem veku mogao biti samo osoba koja je bila imućna, dakle vladar, ali i vlastela, a kasnije i sami imućni građani — trgovci ili zanatlije, kojih je u Srbiji bilo već krajem srednje veka. Sama reč potiče iz grčkog i znači dobiti, steći i odnosi se na osnivača manastira ili crkve, ili njegovog naslednika na koga su preneta ktitorska prava. Ktitor je takođe bio i onaj koji bi obnavljao manastire, ili bi ih darivao posedima, novcem, dragocenostima ili povlasticama. Običaj darivanja crkve je u Srbiji preuzet od Vizantije i naglo pušta korene u srpskom društvu po učvršćivanju hrišćanstva. Ktitorstvo proizilazi iz shvatanja o božanskom poreklu zemaljske vlasti i dužnosti vladara da služe bogu, pravoslavnoj veri i crkvi, ali je imalo i svoju praktičnu namenu: obezbeđivalo je podršku crkve vladaru u svim njegovim poduhvatima. Svedočanstva ktitorskog delovanja nekog vladara su same crkve i manastiri koje je podigao, ali i osnivačke povelje koje pominju ktitorski čin, kao i likovne predstave ktitora na freskama u njihovim zadužbinama. Sama zadužbina, njen arhitektonski izgled, oslikanost freskama i oprema u crkvenim predmetima i knjigama govorili su o moći i bogatstvu samog ktitora, pa su se oni često nadmetali u monumentalnosti i sjaju svojih zadužbina.

U Srbiji glavni ktitori bili su članovi vladarske dinastije, pre svega muški članovi sa suprugama, ali bilo je slučajeva kad je to bila i samo ženska osoba. Od vremena kralja Milutina ktitori su bili i bogata vlastela što je doprinelo jačanju oblasnih gospodara. Takođe, ktitor je mogao biti i svešteno lice. Dužnosti jednog ktitora bile su da izdaje tipik, povelje za manastir, izmene u pravnom položaju i ustrojstvu svoje zadužbine, a takođe je, prema 45. tački Dušanovog Zakonika, imao pravo i da postavlja starešinu zadužbine uz saglasnost crkve. Takođe, ktitor je imao pravo nadzora nad imovinom crkve svoje zadužbine.

Takođe, zadužbine su imale određene obaveze prema ktitoru: ktitor je imao pravo da bude sahranjen u svojoj zadužbini, obaveza davanja pomena određeni broj puta u toku godine, kako u molitvama i u toku bogosluženja za života, tako i nakon smrti. Ova obaveza je bila veoma bitna jer je bila jedan od glavnih razloga zbog kojih se neko odlučivao na ktitorstvo, jer su pomeni u molitvama za života predstavljali molbu Bogu za spas ktitorove duše, a nakon smrti za pokoj njegove duše. Takođe, manastir je imao obavezu da primi ktitora i da se doživotno stara o njemu ukoliko ovaj izgubi presto ili osiromaši ili se razboli (videti adelfati).

Ktitorstvo je u Srbiji zabeleženo tek od Nemanjića, međutim, iako ga izvori ne pominju, ono se javljalo i ranije, konkretno u dinastiji Vojislavljevića, kao na primer crkva Sv. Mihaila u Stonu, koju je oko 1080. godine podigao Mihailo Vojislavljević. Najveći ktitori u Srbiji bili su svakako Nemanjići, a među njima su se isticali Stefan Nemanja, kralj Milutin i car Dušan.

Kult srpskih vladara

Kult srednjovekovnih srpskih vladara kao svetitelja ima korene u rimskoj tradiciji izjednačavanja careva sa božanstvima, a kasnije i u kultu ranohrišćanskih mučenika i crkvenih otaca.

O uspostavljanju svetiteljskog kulta u srednjovekovnoj Srbiji nema mnogo podataka. Ne zna se tačno koja su bila pravila i načini po kojima je kanonizacija vršena. Domentijan daje šture podatke o kanonizaciji Simeona Nemanje, za kog kaže da je proglašen za sveca zato što, kad je otvoren grob radi prenošenja moštiju u Srbiju, mošti su još uvek bile cele, tj. neraspadnute, zatim, iz njih je izlazilo mirisno ulje (otud ime Mirotočivi — točenje mira, tj. mirisnog ulja), a takođe, na grobu sv. Simeona desila su se mnoga čuda i izlečenja. Obredu kanonizacije prisustvovali su sve važne ličnosti Svete gore koji su se poklonili novom svetitelju i posle bogosluženja odredili datum praznovanja sv. Simeona Mirotočivog.

Kanonizacija osnivača srpske države i srpske crkve, tj. sv. Simeona i sv. Save, dala je osnov za stvaranje kulta dinastije Nemanjića. Gotovo svi vladari iz dinastije Nemanjića su kanonizovani kao i pojedine ličnosti iz drugih vladarskih dinastija. Iz porodice Nemanjića, ima čak 21 član koji je kanonizovan. Nakon gašenja loze Nemanjića, takođe su i neki drugi vladari bili proglašavani svecima, od kojih su svakako najznačajniji kult kneza Lazara, kosovskog mučenika.

Napomene

Literatura

• Andrija Veselinović, Radoš Ljušić. Srpske dinastije. Službeni glasnik, 2008, str. 9—26 (ISBN: 978-867549-921-3)
• Tibor Živković. Portreti srpskih vladara (IX—XII). Zavod za udžbenike i nastavna sredstva, Beograd, 2006, str. 165—8
• Leksikon srpskog srednjeg veka, Beograd 1999.

Pogledajte i…

• Spisak srpskih srednjovekovnih vladara