Srpska vojska u Bizerti podrazumeva delove srpske vojske iz Prvog svetskog rata koji su boravili u francuskoj bazi u Bizerti u Tunisu.

Nakon povlačenja srpske vojske kroz Albaniju 1915. godine pojedini kontigenti su upućeni u Bizertu, kao i u druge francuske baze u severnoj Africi dok je najveći deo evakuisan na ostrvo Krf. Srpske trupe i malobrojni civili su u manjem ili većem broju tokom celog rata boravili u Bizerti. Srbi su u Bizertu dolazili u tri navrata: prvi put nakon povlačenja kroz Albaniju i evakuacije početkom 1916. godine, zatim nakon prvih velikih okršaja na Solunskom frontu iste godine i na kraju od početka 1917. godine kada su pristizali kontigenti dobrovoljaca. Transporti su u više navrata tokom celog rata prevozili srpske vojnike iz Bizerte na Solunski front, a ranjene i bolesne u Bizertu. U Bizerti su takođe organizovane obuke dobrovoljaca, reeduakcija invalida i različiti kulturni sadržaji. Poseban deo iskustva srpskih vojnika u Bizerti bio je odnos francuskih vojnika, službenika i građana prema njima, obeležen predusretljivošću koja je često prevazilazila uobičajne odnose između savezničkih vojski, a među srpskim vojnicima posebno je bio cenjen francuski admiral i guverner Bizerte Emil Geprat. Poslednji kontigenti Srba napustili su Bizertu tokom 1919. godine.

Istorijska pozadina

Trojna invazija i povlačenje srpske vojske

Srpski vojnici iščekuju ukrcavanje na savezničke brodove na albanskoj obali.

Nakon uspeha srpske vojske u borbi protiv austrougarskih snaga u ratnoj 1914. godini usledilo je više meseci zatišja. Ovaj period zatišja bio je na srpskoj strani obeležen nizom problema: epidemija pegavog tifusa, nestašica osnovnih životnih potrepština i izuzetno otežano snabdevanje vojske. U septembru 1915. godine snage centralnih sila su se organizovale da izvedu odlučujuću invaziju protiv Srbije.[1] Septembra 1915. godine u Sremu i severoistočnoj Bosni koncentrisala se austrougarska Treća armija, nemačka 11. armija u Banatu, a u zapadnoj Bugarskoj bugarske Prva i Druga armija. Procenjuje se da su ove snage imale ukupno 800.000 vojnika dok je srpska vojska mogla neprijatelju da suprostavi oko 300.000 vojnika.[2] Nemačke i austrougarske snage otpočele su 6. oktobra napad artiljerijskom pripremom i desantnim akcijama dok je glavni napad usledio sutradan 7. oktobra. Glavnu ulogu u ofanzivi imala je nemačka 11. armija čije je težište ofanzive bilo istočno od Beograda sa ciljem da se probije u dolinu Velike Morave. Prvih dana ofanzive najžešće borbe vođene su za Beograd gde su srpske snage pružile žestok otpor.[3] Operacije na svim sektorima fronta karakterisalo je sporo napredovanje ofanzivnih snaga i postepeno odstupanje srpskih snaga. Nakon dve nedelje borbi trupe feldmaršala Mekenzena prodrle su u dubinu srpske teritorije svega oko 30 km. Dana 14. oktobra 1915. svoja ofanzivna dejstva protiv srpske vojske otpočele su i bugarske trupe. Situaciju u srpskim trupama karakterisao je hroničan nedostatak artiljerijske municije, teško snabdevanje i problemi sa transportom jer su železnički kapaciteti bili vrlo ograničeni, a putevi su bili zakrčeni velikim brojem izbeglica koje su se zajedno sa vojskom povlačile ka jugu Srbije. Posebne teškoće nastupile su kada Bregalnička divizija prvog poziva nije uspela da zaustavi nastupanje bugarskih snaga nakon čega je Srbiji odsečena veza sa Egejskim morem.¹ Srpska vrhovna komanda računala je na angažovanje savezničkih snaga koje su se nalazile kod Soluna pa je u skladu sa tim planirala dejstva srpske vojske ali su se ovi planovi zbog slabosti savezničkih trupa uglavnom izjalovili.² Suočena sa teškom vojnom situacijom srpska vlada je na sednici kojom je predsedavao regent Aleksandar Karađorđević u Kruševcu 29. oktobra 1915. godine odlučila da će država istrajati na dosadašnjem političkom kursu. Nakon što srpske trupe nisu uspele da se probiju prema Skoplju i da se zatim spoje sa savezničkim trupama na jugu, Vlada i Vrhovna komanda odlučile su se na povlačenje na albansku obalu odakle bi srpska vojska bila evakuisana. Naredba za povlačenje izdata je 25. novembra 1915. godine.[4]

Povlačenje srpskih snaga vršeno je u tri pravca:Peć—Andrijevica—Podgorica—Skadar, Prizren—Ljum Kula—Spis—Fleti Puka—Skadar—Lješ i Prizren—Ljum Kula—Piškopeja—Debar—Elbasan. Srpske trupe povlačile su se pod izrazito teškim uslovima, a problem su predstavljali oskudica hrane, zimske vremenske prilike, planinski teren i brojni napadi Arnauta.³ Prve srpske izbeglice počele su da pristižu u Skadar tokom prve polovine decembra, pojedinačno i u manjim grupama.[5] Tačan broj srpskih vojnika i izbeglica koji su pristigli na albansku obalu nije moguće utvrditi.⁴ Težak položaj srpske vojske i izbeglica nije bio okončan dolaskom na albansku obalu jer je tu nisu čekale pripremljene zalihe hrane. Izvesne količine hrane blagovremeno su dopremljene samo u Drač.⁵ Ipak saveznička pomoć je vremenom povećavana. Francuska vlada na čelu sa Aristidom Brijanom je već 29. novembra odlučila da preduzme sve mere kako bi se spasila srpska vojska. Pripreme za evakuaciju srpske vojske otpočele su 29. decembra 1915. godine.⁶

Evakuacija srpske vojske

Luka u Bizerti u Tunisu.

Ukrcavanje srpske vojske vršeno je u san Đovaniju, Draču i Valoni.[6] Prevoz srpskih trupa vršili su najvećim delom francuski, a delimično i italijanski brodovi. Prva jedinica koja je predviđena za evakuaciju u severnu Afriku bio je Kombinovani puk Trupa Odbrane Beograda. Dana 5. januara 1916. godine prvi brod sa srpskim vojnicima prispeo je u pristanište u Bizerti. Prispeli srpski vojnici su bili uglavnom u teškom zdravstvenom stanju, fizički iscrpljeni pa su umirali i nakon evakuacije. Francuska je prvobitno nameravala da celokupnu srpsku vojsku prebaci u Bizertu ali se uglavnom na insistiranje srpskih vlasti od takvog plana odustalo.⁷ Pred evakuaciju brojno stanje srpske vojske iznosilo je 145.000 ljudi. U Bizertu su prebačene srpske trupe koje su se nalazile u Medovi i Draču i tu su ostale sve do kraja reorganizacije srpske vojske, a zatim su transportovane na poluostrvo Halkidik kraj Soluna. Ukrcavanje u Draču je teklo sporo zbog malih brodskih kapaciteta zbog čega je Srbija u više navrata protestovala kod italijanskih predstavnika.⁸ Evakuacija srpskih trupa nastavljena je do 28. januara kada se u Bizerti nalazilo oko 10.000 srpskih oficira i vojnika.⁹ Prevezen je veći broj ranjenika i iscrpljenih vojnika koji su trebali da se nakon oporavka u različitim severnoafričkim bolnicama koncentrišu u Bizerti radi raspoređivanja u odgovarajuće jedinice.[7]

Nakon što bi vojnici bili prebačeni u Bizertu pregledala ih je srpska lekarska komisija¹⁰ iako je francuska Sanitarna komisija pregledala srpske vojnike još tokom transporta. Vojnici koji su se nalazili u jako teškom stanju, a posebno oni oštećenog sluha i vida odmah su odvajani i upućivani u bolnice Sidi-Abdalah. Ostali vojnici upućivani su u kasarnu Far gde su provodili petodnevni karantin.[7] U Bizerti se sa prvim transportima srpskih vojnika pojavio problem smeštajnih kapaciteta, jer su i bolnice i kasarne bile premale da prime sve srpske vojnike. Francuzi su ipak uspevali da u relativno kratkom roku podignu improvizovane bolnice za smeštaj srpskih vojnika. Britanski Serbian Relief Fund (Srpski potporni fond) osnovao je dom za teško ranjene i neizlečive bolesnike. Srpski ranjenici nisu raspoređivani samo u bolnice u Bizerti već i u druge bolnice i lečilišta u severnoj Africi. Pored srpskog i francuskog bolničkog osoblja veliku pomoć pružile su različite, pretežno britanske i francuske, dobrotvorne organizacije.

Srpske trupe u Bizerti

Reorganizacija srpske vojske

Jedna francuska vojna komisija odredila je da se u utvrđenju Nandor formira logor za obuku srpskih vojnika. Prema planu srpske Vrhovne komande usvojenom 27. februara 1916. godine svi zdravi vojnici koji nisu bili pripadnici rezervnih trupa trebalo je da se iz Bizerte prebace na Krf gde bi bili raspoređeni po jedinicama srpske vojske. S druge strane svi regruti trebalo je da se upute za Bizertu gde je planirano da se upućuju i dobrovoljci iz Amerike. Još 26. februara Vrhovna komanda je naredila da se oforme regrutne komisije koje bi izvršile reviziju svih slučajeva koji su do tada proglašeni za nesposobne za regrutaciju i da regrutuje sve sposobne srpske državljane odgovarajućih godišta koji su se nalazili u izbeglištvu.¹¹ Prvobitna ideja da se vojnici odmah po ozdravljenju prebacuju u Solun donekle je promenjena odlukom da se formira puk u Bizerti, a da se tek zatim vojnici pripadnici ovog puka upućuju na front.[8] Prva grupa srpskih regruta u Bizerti položila je zakletvu 24. februara 1916. godine, a ukupno brojno stanje Rezervnih trupa i Podoficirskih škola iznosilo je 9.729 ljudi. Posvećen rad srpskih regruta i Komande Srpskih trupa u Bizerti na obuci brzo je urodio plodom pa je admiral Emil Geprat, vojni guverner Bizerte, već 15. marta 1916. izvršio prvu smotru. Jedan broj bolesnih vojnika bio je prebačen u bolnice u Alžiru jer u Bizerti nije bilo dovoljno mesta, a oni su nakon ozdravljenja upućivani u Deseti kombinovani puk.[9] Srpske trupe prvobitno evakuisane u Bizerti raspoređivane su u rezervne pukove, a zatim su upućivane na Solunski front.

Od 17. avgusta do 14. septembra 1916. izvođene su pripreme za veće ratne aktivnosti na Solunskom frontu. Gubici koje je trpela srpska vojska tokom avgusta i septembra 1916. godine bili su znatni pa je veliki broj ranjenika bio prebačen u Bizertu i raspoređen u tamošnjim bolnicama. Ovom prilikom u Bizertu je ukupno prebačeno 6.370 bolesnih i ranjenih vojnika i oficira. Gubici koje je trpela srpska vojska bili su zantni u odnosu na borbene efektive kojima je raspolagala pa su radi popune 13. oktobra 1916. svi zdravi srpski vojnici prebačeni iz Bizerte u Solun. Drugi znatniji kontingent iz Bizerte za Solun upućen je 3. novembra 1916. kada je prebačeno nešto preko 800 ljudi.[10] Srpska Vrhovna komanda stalno je nastojala da, usled velikih gubitaka, smanji broj vojnika koji bi bili evakuisani u Bizertu, odnosno da omogući njihovo lečenje u samoj pozadini fronta ili Solunu, a da one koji su završili lečenje u Bizerti što pre uključi u operativne jedinice. Zbog stalnog premeštanja vojnika teško je proceniti broj vojnika koji su se nalazili u Bizerti u pojedinim periodima rata već je moguće samo dati preseke za one trenutke kada je utvrđivano brojno stanje. Tako je zabeleženo da je 31. decembra 1917. godine u Bizerti bilo ukupno 5.140 srpskih vojnika. Prilikom priprema za proboj Solunskog fronta 1918. godine predviđeno je da najveći deo brige o ranjenima preuzmu pukovski saniteti ali su najteži ranjenici i bolesnici morali biti evakuisani u Bizertu gde je 15. juna 1918. prebačeno 737 teško ranjenih oficira i vojnika i 125 kontuzovanih vojnika. Upućivanje teških ranjenika u Bizertu praktično je trajalo sve do kraja borbi na Solunskom frontu.

Komandna organizacija srpskih trupa u Bizerti

Neposredno nakon prebacivanja prvih kontingenata u Bizertu formirana je Komanda srpskih trupa u Tunisu. Pukovnici Mihailo Đorđević, Dragutin Milutinović i Karlo Mihel nalazili su se na čelu Komande rezervnih trupa i Podoficirskih škola.¹² Tokom boravka na Krfu jula 1916. godine pukovnika Milenkovića zamenjivao je potpukovnik Jovan Ivković.[11] Vrhovna komanda je 19. februara 1916. godine donela plan za reorganizaciju divizija srpske vojske prema kojoj za trupe u Bizerti nije predviđena nikakva reorganizacija. Kako bi se obuka regruta uspešno izvodila Operativni odsek Vrhovne komande doneo je Plan i program za izvođenje obuke u pešadiji 20. februara 1916. godine kojim je predviđena dvomesečna obuka, a poseban naglasak stavljen je na psihološku i moralnu spremu vojnika.[12] Radi grupisanja obuke svi regruti su prekomandovani u 5. puk rezervnih trupa. Za njihove starešine postavljeni su neraspoređeni oficiri ranijih pukova. Prezdraveli vojnici iz bolnica u severnoj Africi upućivani su u Deseti kadrovski kombinovani puk.

Deseti kadrovski kombinovani puk

Deseti kadrovski puk drugog poziva bio je iskrcan u Bizerti 18. januara 1916. godine. Komanda Rezervnih trupa i Podoficirskih škola formirala je od delova četiri puka¹³ Deseti pešadijski kombinovani puk. U njegov sastav ušli su i preostali pripadnici Graničnih trupa, vojnici ranijih operativnih pukova, i vojnici koji su bili na lečenju u Bizerti ili Alžiru, a koji su odmah po ozdravljenju upućivani u ovu jedinicu. Brojno stanje puka 19. marta 1916. godine kada je javljeno da je spreman za pokret iznosilo je ukupno 2.311 ljudi. Komandant puka bio je pukovnik Vojislav Popović, a bataljona koji su ušli u njegov sastav majori Dragutin Gavrilović, Miloš Cvetić, Mihailo Milićević i Dušan Jovanović. Dana 11. maja 1916. godine Vrhovna komanda srpske vojske naredila je da se Deseti kombinovani puk rasformira i da zajedno sa ljudstvom drugih jedinica koje su se nalazile u Bizerti popuni Moravsku diviziju.[13] U ovoj grupi bilo je mnogo vojnika koji su ranije služili u mitraljeskim odeljenjima svojih pukova, a za ovakvim vojnicima se osećala oskudica u srpskoj vojsci na Solunskom frontu.[14] Puk je prestao da funkcioniše 18. juna. Problem u komunikaciji između Vrhovne komande i Komande Rezervnih trupa i Podoficirskih škola nastao je otuda što je komandi srpske vojske u Bizerti bilo ranije naređeno (29. aprila 1916) da četiri oficira i 750 vojnika uputi u Marsej gde bi preuzeli konje koji su trebali da budu transportovani iz depoa u Marseju u Solun. Pošto je u Marseju zadržano 100 vojnika koji su čekali drugi kontingent konja Vrhovna komanda je u više navrata tražila njihovo upućivanje na Solunski front.[15]

Dobrovoljački puk

Pošto je nakon povlačenja sa državne teritorije ostala odvojena od svojih ljudskih rezervi, prikupljanje dobrovoljaca je postao veoma važan način za popunu srpske vojske.[16] Na konferenciji koja je 25. novembra 1916. održana u Vrhovnoj komandi francuske vojske odlučeno je da se svi srpski dobrovoljci sakupljaju u Bizerti gde bi prolazili vojnu obuku nakon koje bi bili raspoređivani u jedinice srpske vojske i upućivani u Solun.[17] Radi organizovanog prikupljanja dobrovoljaca srpska vlada je formirala depoe u Marseju, Avru i Bordou, a način postupanja prema dobrovoljcima propisan je u Uputu za prijem dobrovoljaca Jugoslovena u Srpsku vojsku: uslovi, odredbe, rešenja i naređenja koji je izdao general Mihailo Rašić.[18] Uput je sadržao okvirno saopštene ratne ciljeve srpske vojske gde je naglasak stavljen na ujedinjenje troimenog naroda (Srba, Hrvata i Slovenaca) u jedinstvenu državu, a zatim su iznete napomene o dobrovoljnom pristupanju u srpsku vojsku, sticanju građanskih prava¹⁴ i obavezama dobrovoljaca. Do 3. jula 1918. godine brojno stanje dobrovoljaca u Bizerti iznosilo je ukupno 4.573 ljudi. Iz SAD je u Bizertu ukupno pristiglo 5.026 dobrovoljaca. Dobrovoljci su mahom bili Srbi i to najvećim delom iseljenici iz Severne Amerike, a samo manji deo činili su predstavnici drugih jugoslovenskih naroda.[19] Vrhovna komanda srpske vojske procenjivala je da dobrovoljce treba upućivati iz Bizerte u Solun tek kao oformljene vojnike. Dana 10. februara 1917. srpsko Ministarstvo vojno je donelo Uput za obuku dobrovoljaca Jugo-Slovena iz Amerike. Uput je propisivao da se dobrovoljci srdačno prihvate i da se sa njima ostvare što prisniji kontakti. Plan obuke predviđao je regrutnu obuku u trajanju od 35—45 dana i četnu obuku koja je trajala između 10 i 15 dana. Radi izvođenja obuke formiran je Prvi srpsko-hrvatsko-slovenački puk. Postojanje velikog broja dobrovoljaca raspoređenih u jednu ovakvu jedinicu postavio je pred srpsku Vrhovnu komandu pitanje na koji način uključivati dobrovoljce u sastav srpske vojske na Solunskom frontu, kao zasebne jedinice (čete, bataljone pa i pukove) ili ih raspoređivati u već postojeće jedinice. General Petar Bojović, načelnik generalštaba, smatrao je da od dobrovoljaca ne treba formirati zasebne jedinice već ih pomešati sa srpskim vojnicima. General Božidar Terzić je u uputu od 21. februara 1917. istakao da se slanje dobrovoljaca iz Bizerte u Solun vrši po četama i da je Dobrovoljački puk oformljen samo radi izvođenja obuke.¹⁵

Podoficirske škole

U Bizerti je takođe vršena vojna nastava za nekoliko generacija pitomaca iz Skopske podoficirske škole, potom pitomce izabrane među srpskim đacima izbeglicama i među mladićima koji su stasali za regrutaciju. Poslednja generacija pitomaca nije upućena na Solunski front već se planiralo da nastavi svoje vojno školovanje u Srbiji nakon okončanja rata.[20] Vrhovna komanda je prvo okupila pitomce podoficirskih škola raspoređene u različitim jedinicama, a zatim su upućeni u Bizertu. Šatori za smeštaj pitomaca uređeni su u logoru Lazuaz. Posle tridesetak dana pitomci su prebačeni iz šatora u kasarne gde je nastavljena obuka. Pitomci dvadesetšeste klase, koja je nazvana bizertska klasa, proizvedeni su u čin podnarednika 15. maja 1917. godine nakon čega je usledila još složenija borbena obuka. Kako je ova klasa i pre obuke imala borbena iskustva tokom 1915. godine i iskustvo povlačenja kroz Albaniju krajem 1915. i početkom 1916. godine smatra se da je ona po svojim vojnim kvalitetima prevazilazila ranije klase podoficira.[21] Pitomci bizertske klase sa još nekim rezervnim jedinicama ukrcani su 26. jula 1918. na francuski brod Polinezija koji je bio torpedovan nedaleko od Malte ali je najveći deo novoproizvedenih pitomaca bio spašen. Po dolasku na front oni su bili raspoređeni u različite jedinice srpske vojske radi popune.

Vojna muzička škola, osnovana pri Moravskoj divizijskoj oblasti februara 1915, bila je iz Valone evakuisani u Bizertu. Veliki deo pitomaca ove škole je odmah upućen u bizertske bolnice¹⁶, a kasnije su raspoređivani u različitim jedinicama za nastavu podoficira. Pri Podoficirskim školama u Bizerti obavljana je i specijalna obuka za oficire i podoficire na osnovu Projekta ustrojstva Pešadiske škole. Cilj ove škole bio je da oficiri i podoficiri dobiju šira teorijska i praktična znanja iz raznih oblasti vojne veštine da bi se docnije u okviru istih kurseva obučili u pojedinim specijalnostima. Ove specijalnosti podrazumevale su uglavnom ratne tehnike i iskustva koja je donosio tekući rat: rukovanje francuskim artiljerijskim oruđima kakvima srpska vojska nije ranije raspolagala, obuka za mitraljesce i puškomitraljesce, obuka jurišnih trupa i obučavanje za reagovanje u slučaju napada bojnim otrovima. I pored širokih zamisli škola je održala samo jedan specijalistički kurs. Skopska podoficirska škola je 26. novembra 1918. godine transportovana u Skoplje gde je nastavila svoj rad.

Transport trupa iz Bizerte u Solun

Transporti srpskih vojnika iz Bizerte u Solun otpočeli su četiri meseca nakon evakuacije srpske vojske. Prvi transport prebačen je na Solunski front 14. maja 1916, drugi 21. juna, a treći 14. jula u čast francuskog nacionalnog praznika. Avgusta 1916. iz Bizerte je u Rusiju prebačena grupa oficira koja je potom oformila štab Srpske dobrovoljačke divizije. I naredne dve ratne godine upućeno je nekoliko kontigenata vojnika iz Bizerte na Solunski front, uglavnom ranjenika i bolesnika koji su uspešno izlečeni, kao i regruta i dobrovoljaca koji su završili obuku.

Odlazak srpskih vojnika iz Severne Afrike

Tokom 1918. trupe iz Bizerte su konstantno prebacivane na Solunski front, naročito od trenutka kada su pripreme za proboj ušle u završnu fazu. Status manjeg broja srpskih vojnika koji su i dalje ostali u Bizerti regulisan je obrazovanjem Srspkog depoa u Bizerti 16. aprila 1919. godine. Istim ukazom ukinuta je Komanda rezervnih trupa i podoficirskih škola. Srpski depo u Bizerti starao se za oko 1.000 pripadnika srpske vojske koji su bili rekonvalescenti u bizertskim bolnicama i srpskim vojnim invalidima. Komandant Depoa bio je major Dimitrije Kuzmanović. Transportom manjih grupa rekonvalescenata završen je gotovo trogodišnji boravak srpske vojske u Bizerti. List Napred od 29. decembra 1918. zabeležio je povodom napuštanja Bizerte:

Naš narod pripada onim retkim narodima u istoriji, kojima je ona dodelila, da u svom razvijanju preživi i ono doba u kome se živi od uspomena na Otadžbinu i na svoje…Na ovom teškom putu iskušenja, gde ga je za svu nekadašnju prošlost vezivala jedina nada budućnosti, potrebno je bilo mnogo grčevitih napora, svesti i pronicljivosti u neizvesnost pred kojom se stajalo, kako bi se očuvalo nepokolebljivo uverenje u pravednost naše stvari, koja iziskuje velike žrtve, da bi se došlo do ostvarenja najvećih narodnih svetinja…Istorija našeg bavljenja na afričkom kopnu predstavlja vreme od pune tri godine. To je neželjen i neočekivan period vremena, koji će ostati u večitoj uspomeni Afričkih Srba.[22]

Srpski invalidi u Bizerti

Ratna dejstva tokom Prvog svetskog rata su na obema zaraćenim stranama dovele do pojave velikog, do tada nezabeleženog, broja ranjenika i ratnih invalida. Još tokom rata Vrhovne komande Savezničkih država posvećivale su veliku pažnju ovom pitanju nastojeći da pronađu rešenja za posleratno uključivanje invalida u uobičajne društvene tokove.¹⁷ Srpska vlada je formirala odeljenja srpske vojske u Solunu, na Krfu i u Tulonu (Francuska) i Invalidski odred u Bizerti. Za komandanta odrede postavljen je kapetan Miloš Milenković.[23] Komanda srpskih rezervnih trupa i podoficirskih škola imala je u svojoj nadležnosti veliki broj bolesnika i ranjenika koji su kao rekovalenscenti upućivani u vojnički logor Nandor i tu obučavani u različitim zanatima za koje su bili fizički sposobni. O invalidima su se starali Ministarstvo vojno, preko Komande rezervnih trupa i britanski Serbian Relief Fund.¹⁸

Sredinom juna 1917. godine pokrenuta je škola za nepismene invalide, a kako su pristizala sredstva organizovana je zanatska obuka u radionicama. Za pokretanje rada ovih radionica najzaslužniji su bili Moris Vilson, britanski vicekonzul, i dr Brine, upravnik bolnice u Sionu.[24] Proizvodi srpskih invalida izlagani su na više prodajnih izložbi gde su prikupljana sredstva za dalju proizvodnju i obuku.[25] Drugi važan aspekt rada sa invalidima bila je njihova reedukacija za poljoprivredne radove. U okolini bolnice u Sidi-Abdalahu osnovana je svojevrsna poljoprivredna stanica gde su invalidi obučavani za rad pod stalnim lekarskim nadzorom. Od oktobra 1917. godine onim invalidima koji su se osećali zdravi dozvoljeno je da rade na velikim poljoprivrednim gazdinstvima. Lakši invalidi su se tako zapošljavali na poljoprivrednim posedima, a za taj rad su dobijali finansijsku nadoknadu.[26] Rad invalida nije služio samo za obuku za buduća zanimanja već i kao fizička terapija.[27] Teški invalidi nisu mogli da se uključe u ove aktivnosti, a dvesta najtežih slučajeva je zbog teške depresije bilo podvrgnuto psihijatrijskom lečenju.

Francuski kapetan Alber Orof zajedno sa srpskim naučnikom i univerzitetskim profesorom Veselinom Čajkanovićem radio je na pokretanju Štamparije srpskih invalida i obezbeđivanju sredstava za izdavačku delatnost. U gradu Tunis osnovan je Srpski dom, namenjen za smeštaj i ishranu Srba koji su radili u Tunisu.¹⁹

U kasarni Lambert smeštani su teški invalidi, među njima i oni kojima je teško oštećen ili koji su izgubili vid ili sluh. Svi srpski slepi i gluvi invalidi prikupljeni su u Bizerti radi reedukacije. Brigu za slepe vojnike obeležio je predan rad Veljka Ramadanovića.²⁰ Na njegovu molbu Komanda rezervnih trupa je 29. decembra 1917. godine dozvolila izdvajanje trojice slepih invalida u posebnu grupu što se uzima kao početak rada Škole za slepe i gluvoneme Srbe u Bizerti. Ramadanović je obučavao slepe čitanju Brajevim sistemom, a gluve komuniciranju čitanjem sa usana. Ramadanović je samostalno izrađivao sva neophodna učila. Od 13. juna 1918. Vrhovna komanda je izričito naredila da se svi slepi šalju u školu u Bizertu. Tokom 1917. godine školu je pohađalo ukupno 13 slepih vojnika. Sredstva za školu su obezbeđivana prilozima britanskih i francuskih dobrotvornih društvava i organizovanjem lutrija.

Srpski vojnici i invalidi rastali su se od osoblja bolnice Sidi-Abdalah 16. februara 1919. godine. Brod Crvenog krsta koji je transportovao osoblje i polaznike Škole za slepe i gluve uplovio je u dubrovačku luku Gruž 19. aprila 1919. godine. Odatle su prebačeni u selo Kijevo kod Beograda, nakon nekoliko meseci u Topčider i konačno avgusta 1919. u Zemun, u adaptirane kasarne austrougarske vojske.

Verski i kulturni život srpskih vojnika

Verski praznici

Prvi pravoslavni Božić u Bizerti srpski vojnici su proslavili 1916. godine. Ova i kasnije slične proslave bile su obeležene predusretljivošću francuskih vlasti ali i ličnim zalaganjem bolničarki i članova i članica različitih dobrotvornih društava, koje su često bile supruge ili kćerke francuskih činovnika u Tunisu, i koje su nastojale da ovi praznici proteknu što svečanije.²¹ I drugi srpski verski praznici su proslavljani, ipak znatno skromnije. Vojnici i oficiri proslavljali su svoje krsne slave. Proslave verskih praznika pratile su i druge javne svečanosti. Francuski i srpski vojnici su se međusobno posećivali prilikom verskih praznika što je doprinelo pozitivnom razvijanju odnosa među vojnicima dve države saveznice. U Lazuazu je bila podignuta srpska crkva, a pri bolnicama i vojnim logorima su podignute kapele kao i na srpskom groblju u Bizerti.

Pozorište, koncerti i izložbe

Kulturni život srpskih vojnika u Bizerti bio je obogaćen različitim manifestacijama i svečanostima. Posebno su svečano proslavljani Srpski dani u Bizerti, 28. jun i 12. jul (Vidovdan i Petrovdan), Dan nezavisnosti SAD 4. jul, Slovenski dan 12. septembar, Francuski dan 14. jul i Svetkovina slobodnih naroda prvi put proslavljena 21. juna 1918. povodom ulaska SAD u rat. Duhovne gimnastičke utakmice održavane su 27. i 28. maja za vreme rimokatoličkog praznika Duhovi i na njima su učestvovali i srpski takmičari.[29]

U logoru Nandor predstave je izvodilo Srpsko vojničko logorsko pozorište. Pozorište su osnovali oficiri i glumac Dimitrije Genić-čika Gina. Pozorište je prvobitno moglo da primi 1.200 posetilaca, a zbog velikog interesovanja kapaciteti su prošireni na blizu 3.000 posetilaca. Francusko osoblje je takođe bilo zainteresovano za rad srpskog pozorišta, a admiral Geprat je u nekoliko navrata posetio predstave. Prikazivani su komadi različitih žanrova, mahom srpskih autora i uglavnom komedije.²² Prve pozorišne predstave sastojale su od više tačaka u kojima su preovlađivale recitacije, a kasnije su i veći komadi izvođeni u integralnom obliku. Okosnicu pozorišta činio je rad Dragutina Ginića koji je bio glavni reditelj, glumac, recitator, a tekstove mnogih komada koji su izvođeni rekonstruisao je po pamćenju (npr. Boj na Kosovu Jovana Subotića). Scenografiju koja je simbolično prikazivala prelaz preko Albanije izradio je dobrovoljac i akademski slikar Josif Car. Poslednja predstava izvedena je 5. novembra 1918. godine.[30]

U Bizerti je bila stacionirana muzika Konjičke divizije koja se starala o Podoficirskoj muzičkoj školi. Kapetan Dragutin Pokorni bio je na čelu ove jedinice, a njegovi saradnici kompozitori major Pelisije Pal i kapetan Vjenceslav Rendl. Prvi nastup u Bizerti imala je 19. juna 1916. godine. U potonjem periodu muzika Konjičke divizije organizovala je veliki broj koncerata, a prihodi su uglavnom odlazili u dobrotvorne svrhe za srpske bolesnike i ranjenike. Pripadnici muzike Konjičke divizije bili su i muzičari obrazovani na vrhunskim konzervatorijima. U programu izvođenja uglavnom su se nalazila različita dela klasične muzike. Koncerti su održavani i povodom uspeha srpske vojske na frontu (npr. povodom pobede na Kajmakčalanu septembra 1916. godine). Od 31. oktobra 1916. izvođeni su redovni koncerti u bolnicama gde su lečeni srpski vojnici i u vojnom logoru Nandor. Tokom septembra i oktobra 1916. održana je velika turneja po francuskim garnizonima i većim gradovima severne Afrike.

Rad slikara nije bio organizovan ali su ranjenici, među njima i akademski slikari, imali prilike da slikaju i izlažu svoje radove. List Napred pisao je o slikarskim radovima filologa Velibora Jonića, koji je radio uglavnom portrete istaknutih Francuza u Bizerti. Slikari Miroslav Krstić i Josif Car dekorisali su pozorišnu scenografiju. Francusko društvo Bratstvo mornara pozvalo je srpske slikare amatere da učestvuju na izložbi Inter arma musae koju je inicirao sveštenik francuske flote Galijen. Tom prilikom povoljnim kritikama su ocenjeni radovi akademskog slikara Dobrivoja Đorđevića

List Napred

List Napred pokrenut je 26. februara 1916. godine. Idejni pokretač lista bio je komandant srpskih trupa u Tunisu pukovnik Đorđe Đorđević, a prvi saradnici su bili Milan Kostić i Nikola Uzunović. Obeležje listu dao je rad stalnih saradnika Veselina Čajkanovića, Čede Markovića i Mihaila Todorovića. List je izlazio svakoga dana osim nedeljom, a nedeljna izdanja priređivana su izuzetno radi izveštavanja o važnim događajima.²³ Glavni deo sadržaja odnosio se na dešavanja na frontovima, život srpskih vojnika u Africi, a štampani su i oglasi, čestitke povodom praznika i govori zvaničnika. U listu su objavljivani i članci preuzeti iz srpske, francuske štampe u severnoj Africi i evropske štampe. Posebni brojevi izlazili su povodom obeležavanja značajnih događaja. Broj 166 od 27. avgusta (6. septembra) 1916. bio je posvećen admiralu Gepratu, a 420. broj bio je posvećen Petru I Karađorđeviću. Nedeljni prilog Iz starih riznica izlazio je do maja 1916. godine i to zahvaljujući uglavnom širokoj erudiciji Veselina Čajkanovića. U ovom prilogu objavljivane su crte iz srpske istorije, dela iz srpske, posebno narodne, i stranih književnosti itd. Veselin Čajkanović pokrenuo je i biblioteku Napred u kojoj je izdato 20 knjiga književne, istorijske, popularno-naučne i političke sadržine. Povodom 500. broja redakcija je izdala spomenicu Srpstvo u Africi gde su preštampani izabrani prilozi iz prethodnih brojeva. Književne radove u ovim publikacijama objavljivali su i srpski vojnici. U avgustu 1918. Veselin Čajkanović je otišao na Krf gde je postavljen za upravnika Državne štamparije. Poslednji 872. broj lista izašao je 29. decembra 1918. godine.

Politička previranja u izbeglištvu i trupe u Bizerti

Političke trzavice u vezi sa Solunskim procesom odrazile su se i među srpskim trupama u severnoj Africi. Jedna grupa oficira koja je pala u nemilost internirana je u severnoj Africi. U Bizerti je zatočen i major Ljubomir Vulović. On se opirao ukrcavanju u brod koji je trebalo da ga preveze iz Soluna u Bizertu ali je ipak nasilno ukrcan, a kasnije je radi suđenja ponovo prebačen u Solun gde je osuđen na smrt. Potpukovnik Vitomir Cvetković takođe je prebačen u Bizertu gde je umro kao težak srčani bolesnik.[32] U vezi sa procesom izvestan broj vojnika je iz Bizerte prebačen na Krf.

Francuske vlasti i srpski vojnici u Bizerti

Admiral Emil Geprat, jedan od komandanata francuske flote u Galipoljskoj operaciji i vojni guverner Bizerte.

Srpske trupe u Bizerti, kao uostalom i drugi delovi srpske vojske, materijalno su zavisile od savizničkih, a pre svega francuskih sredstava. Francuska je u odnosu na srpske trupe u Bizerti pokazala veliku predusretljivost i nastojala je da se potrebe srpske vojske u što većoj meri zadovolje. U francuskim ustanovama lečeni su srpski bolesnici i ranjenici, a francuska flota vršila je transport srpskih trupa. Nesporazumi su bili retki i uglavnom su brzo otklanjani. Jedan takav nesporazum bilo je srpsko negodovanje što su im davane puške modela iz 1874. ali je ovaj nesporazum brzo otklonjen objašnjenjem da ove puške u francuskoj vojsci služe isključivo za obuku. Drugi problem predstavljao je često neredovan transport ili njegova loša organizacija.

Drugi aspekt ovih odnosa predstavljao je odnos Francuza u Bizerti prema srpskim vojnicima. Srpski vojnici u svojim uspomenama i svedočanstvima redovno su isticali predusretljivost, pa čak i požrtvovanost francuskog bolničkog osoblja i humanitarnih radnika. Među srpskim vojnicima najveći ugled je stekao guverner Bizerte admiral Emil Geprat. Admiral Geprat je u velikom broju slučajeva prekoračavao uspostavljene norme kako bi srpskim vojnicima omogućio bolje uslove: redovno je obilazio ranjenike i bolesnike u bolnicama, dočekivao je i ispraćao transporte, učestovao na svečasnostima koje su organizovali srpski vojnici, a kao rezultata njegovog ličnog zalaganja srpskim vojnicima u Bizerti nije smanjivano dnevno sledovanje hleba iako je to bila uobičajna praksa na savezničkim frontovima. Još tokom rata među srpskim vojnicima je zabeležen veći broj pesama i anegdota posvećenih admiralu Gepratu. Kompozitor Rendl komponovao je Admiralov marš. Admiral Geprat penzionisan je 21. avgusta 1918. godine čime je završena njegova vojna karijera, a na mestu guvernera Bizerte nasledio ga je viceadmiral Dorije.[33]

Srpska vojnička groblja u Bizerti

Veliki broj teško iscrpljenih i bolesnih srpskih vojnika, i pored požrtvovane nege, umro je nakon iskrcavanja u Bizerti. Tokom prva tri meseca nakon iskrcavanja umrlo je u bolnici Sidi-Abdalah 507 srpskih vojnika i oficira. Građani Bizerte koji su nastojali da olakšaju boravak srpskoj vojsci u ovom gradu pokrenuli su inicijativu da se umrlim srpskim vojnicima podigne spomenik.[34] Akcija je naišla na povoljan odjek pa su joj se pridružili muzika Konjičke divizije, srpski oficiri lečeni u bizertskim bolnicama, predsednik Crvenog krsta D'Žantal, tuniski bej i rektor Univerziteta u Alžiru profesor Ardojan. Na Vidovdan, 28. juna 1916. godine održana je prva upokojna molitva srpskim vojnicima umrlim u Bizerti. Uređenje srpskog vojničkog groblja u Bizerti odmah je otpočelo pa je 28. juna 1918. položen kamen temeljac kapele posvećene umrlim srpskim vojnicima u Bizerti između 1916. i 1918. godine. Srpsko vojničko groblje nalazi se u Ferivilu gde su grobovi obeleženi krstovima u obliku mača sa imenom, srednjim slovom i prezimenom svih upokojenih vojnika. Veći broj komemoracija održan je tokom rata palim srpskim i francuskim vojnicima. Tako je 30. septembra 1917. održan pomen vojnicima nastradalim u torpedovanom brodu Galija, a srpski vojnici prisustvovali su i pomenima koje su organizovali francuski vojnici svojim poginilim saborcima.

Napomene

Bibliografija

Izvori

• Golgota i vaskrs Srbije 1916—1918, Beograd 1971. (zbornik sećanja, više odeljaka se odnosi na evakuaciju srpske vojske, Bizertu i admirala Geprata).

Literatura

• A. Mitrović, Srbija u Prvom svetskom ratu, Beograd 1984.
• P. Pejčić, Srpska vojska u Bizerti (1916—1918), Beograd 2008.

Reference