Stefan Uroš IV Dušan srpski car

Dušan Silni, prvi srpski car, freska iz manastira Lesnovo (Makedonija).

Lični podaci

Datum rođenja	oko 1308.
Mesto rođenja	Zeta
Datum smrti	20. decembar 1355.

Dinastija

Nemanjići

Vladavina

Prethodnik	Stefan Uroš III Dečanski
Datum i mesto krunisanja	za kralja: 8. septembar 1331, Svrčin za cara: 16. april 1346, Skoplje
Period vladavine	(1331—1355)
Naslednik	Stefan Uroš V

Porodica

Otac	Stefan Uroš III Dečanski
Majka	Teodora od Bugarske
Supruge	Jelena, bugarska princeza
Deca	Stefan Uroš V, možda ćerka nepoznatog imena

Stefan Uroš IV Dušan (1308. — 20. decembar 1355; vladao 1331—1355) je bio srpski srednjovekovni vladar, prvi srpski car i deveti vladar iz dinastije Nemanjića. Bio je sin Stefana Dečanskog i otac poslednjeg vladara iz dinastije Nemanjića, Stefana Uroša V, poznatog još i kao Uroš Nejaki.

Na vlast je došao 1331. godine nakon što je svrgao sa prestola svog oca, Stefana Dečanskog. Podržavala ga je vlastela koja je težila novim pohodima i osvajanjima, pa je Dušan već iste 1331. godine preduzeo prvi pohod koji, međutim, nije doveo do značajnijih teritorijalnih promena. Posle toga izveo je više osvajačkih pohoda na račun Vizantije koristeći se često unutrašnjim nemirima u Vizantiji. Značajno je proširio državnu teritoriju ka jugu. Pored Vizantije sukobljavao se sa Ugarskom koja je imala osvajačke pretenzije na srpske teritorije ali i sa Bosnom oko Zahumlja. Pošto je osvojio dobar deo vizantijskih teritorija krunisao se za cara a srpsku crkvu je uzdigao na rang patrijaršije što će kasnije dovesti do crkvenom sukoba između Carigrada i Srbije.

Pored osvajačke značajna je i njegova zakonodavna delatnost. Najznačajniji spomenik ove delatnosti je Dušanov zakonik koji je rešavao pravnu problematiku nastalu u novim uslovima Srpskog carstva i koji se dobrom delom oslanja na vizantijsko pravo uz strogo poštovanje starijih zakonskih akata. Stefan Dušan je bio i ktitor. Završio je zadužbinu svoga oca manastir Dečane a najznačajnija njegova zadužbina gde je bio i njegov grob bio je manastir Svetih Arhangela kod Prizrena.

Istorijski izvori

Istorijski izvori za život i delo Stefana Dušana brojniji su u odnosu na prethodni period, ali i u odnosu na vreme njegovog naslednika, Stefana Uroša V. Stefan Dušan je tokom vladavine izdao čitav niz povelja pa je iz njegovog vremena sačuvano najviše ovih dokumenata u odnosu na druge vladare iz dinastije Nemanjića. Ipak zbog autoriteta Stefana Dušana falsifikovane povelje su često nosile na sebi njegovo ime što predstavlja specifičan problem za istraživače. Drugi dokumentarni izvori za Dušanovo vreme sačuvani su u Dubrovačkom arhivu. Dubrovački izvori naročito su značajni za period pre Dušanovog kraljevskog krunusanja. Srpski narativni izvori o Dušanu prilično su malobrojni i podrazumevaju pre svaga nedovršenu biografiju Danilovog nastavljača i autobiografske tekstove u uvodnim delovima Dušanovih povelja, naročito u povelji koja je prethodila tekstu Dušanovog Zakonika. Izuzetan značaj imaju vizantijski narativni izvori — dela Nićifora Grigore, Jovana Kantakuzina i u znatno manjoj meri, Janjinska hronika. Delo Jovana Kantakuzina predstavlja memoarski tekst koji je dragocen izvor podataka s obzirom da je njegov životni put bio isprepletan s Dušanovim. Ipak on je često pristrasan jer njegovo delo ima apologetičan karakter a i hronološki je često neprecizan. Specifičan izvor je Dušanov zakonik. On je značajan za razumevanje Dušanove ideologije, ali se u vrlo ograničenoj meri može koristiti za razumevanje prakse Dušanovog vladanja jer nije sačuvano mnogo podataka o njegovoj primeni u ovom ranom periodu. Za razumevanje Dušanove ideologije veliki značaj ima numiznamitčki materijal i likovne predstave njega i njegove porodice.

Rani život

Dušan je bio drugorođeni sin Stefana Dečanskog, sina kralja Milutina. Nakon što je Stefan bio poražen u sukobu sa svojim ocem, Milutin je 1314. naredio da se on oslepi i pošalje u izgnanstvo u Carigrad. Stefan je u Carigradu sa porodicom boravio sedam godina. Tu mu je umro mlađi sin Dušica, a stariji Dušan je imao priliku da se upozna sa vizantijskom sredinom. Porodica je bila smeštena u manastiru svetog Jovana Preteče. Po povratku u Srbiju Stefan je na upravu dobio grad i župu Budimlju (beranski kraj). Po rečima biografa Stefana Dečanskog iz kasnijeg vremena, Grigorija Camblaka, Dušan je jedno vreme boravio na dvoru kralja Milutina, gde je mogao provesti najviše godinu dana.[1] Nakon smrti kralja Milutina 29. oktobra 1321. u Srbiji su otpočele borbe za presto iz kojih je kao pobednik izašao Dušanov otac¹.

Mladi kralj

Uprava nad zapadnim oblastima srpske države

Do kraja 1321. godine prilike u zemlji su se stabilizovale[2]. Stefan je bio krunisan 6. januara 1322. godine, a njegov sin proglašen za mladog kralja. Tada je Dušan dobio vladarsko ime Stefan kojim se služio do kraja života. Dvor mladog kralja nalazio se na obali reke Drimac. Dušan je na upravu dobio oblast Zete, ali pošto je tada imao 14 godina uprava je verovatno bila poverena kraljevim službenicima o kojima se malo zna.

Na graničnim područjima oblasti kojom je upravljao Dušan došlo je do sukoba sa susedima. Još se kralj Milutin sukobljavao sa Mladenom II Bribirskim². Kad je umro kralj Milutin, a ugarski kralj, Karlo Robert porazio Mladena II, lokalni velikaši su videli priliku da se osamostale. Trenutak je hteo da iskoristi vlastelin Branivoj. U graničnom predelu duž Neretve, Branivojevići su se sukobili sa Stjepanom II Kotromanićem, bosanskim banom koji je nastojao da zavlada Humom. Bosanski ban je u početku sam ratovao protiv Branivojevića a potom se sporazumeo sa Dubrovčanima koji su postali njegovi saveznici³. U ovim sukobima Dušanovo učešće se pominje tek početkom aprila 1326. godine kada od Dubrovčana traži da ne napadaju Brajka Branivojevića jer je on njegov vazal[3]. Nedelju dana kasnije Dušan je kod Dubrovnika razgovarao sa dubrovačkim poslanicima. U ovo vreme se razvila udružena ofanziva Dubrovčana i Stjepana II protiv Branivojevića. Do jula Brnivojevići su slomljeni a glavna posledica njihovog poraza bila je teritorijalni gubitak na zapadu srpske države. Bosanske čete su prodrle do jadranske obale a Dubrovčani su zagospodarili Stonom i njegovim poluostrvom[4].

Teritorijalne promene su nepovoljno uticale na srpsko-dubrovačke odnose. Februara 1327. Dubrovčani su tajno zabranili izvoz robe u Srbiju a srpski kralj je oštro nastupio prema trgovcima.[5] U septembru 1327. počeo je rat koji je trajao godinu dana. Mir je postignut na leto 1328. godine. Manji deo teritorije vraćen je Srbiji, a veći deo je ostao u posedu bosanskog bana Stjepana II. Borbe između Bosne i Srbije su nastavljene. Godine 1329. zabeleženo je da Stefan Uroš III šalje sina na bezbožne pogane babune[6], kako su nazivani bogumili.⁴ Ovo je prvi pomen učešća Dušana u ratnim dejstvima. Nemoguće je u potpunosti rasvetliti teritorijalne promene nastale nakon srpsko-bosanskog sukoba 1327—1330. Sigurno je da je nevesinjski kraj potpao pod srpsku vlast[6].

Bitka kod Velbužda

Širenje ka jugu predstavljalo je glavno težište srpske politike. Posle zbacivanja vizantijskog cara, Andronika II Paleologa, došlo je do pogoršanja odnosa između Srbije i Vizantije jer je srpski kralj Stefan Dečanski podržavao Andronika II tokom građanskog rata u Vizantiji. Godine 1330. bugarski car, Mihailo Šišman i novi vizantijski car, Andronik III Paleolog, sklopili su sporazum da istovremeno napadnu Srbiju sa juga i sa istoka. Stefan Dečanski je odlučio da se prvo sukobi sa bugarskom vojskom. Bitka se odigrala kod Velbužda⁵ 28. jula 1330. u kojoj je srpski vojska je odnela pobedu. Prema rečima nastavljača arhiepiskopa Danila, mladi kralj veoma se proslavi u tome ratu[7]. Pošto je u bici kod Velbužda poginuo Mihajlo Šišman, na bugarski presto je postavljen Šišmanov sin iz prvog braka sa sestrom Stefana Dečanskog, a vizantijski car je odustao od većeg vojnog pohoda u Makedoniji.

Prvi period vladavine (1331—1336)

Dolazak na vlast i prvi pohod

Posle pobede kod Velbužda Stefan Dečanski se posvetio podizanju svoje zadužbine manastira Dečani zajedno sa arhiepiskopom Danilom i mladim kraljem. Dobri odnosi imeđu oca i sina međutim, nisu dugo potrajali, a uzroci sukoba se mogu samo naslućivati. Nićifor Grigora tvrdi da je navodno uzrok bio to što se Stefan Dečanski ponovo oženio i počeo dobijati decu što je uznemirilo mladog kralja. Sam Dušan kaže da su ljudi bliski njegovom ocu izvršili uticaj na Stefana Dečanskog da se sukobi sa svojim sinom.[8]

Iz dubrovačkih dokumenata saznaje se da je sukob dugo trajao i da je imao složenu strukturu. Stefan Dečanski je sa vojskom upao u sinovljevu zemlju, a Dušan se sa vojskom povukao na levu obalu Bojane. Sukobljene strane su razmenjivale poslanstva i mir je sklopljen u aprilu.

Mir između sina i oca kratko je trajao. Poslednji podatak da je mladi kralj pod vlašću oca potiče s početka avgusta 1331. kada Dubrovčani podsećaju Dušana na neispunjena obećanja i prete da će se žaliti njegovom ocu. O ovom drugom sukobu piše anonimni biograf Stefana Dečanskog. Po njegovim rečima, kralj je pozvao sina na sastanak a Dušan je naslutio opasnost i pozvao sebi bliske ljude da s njim napuste zemlju. Oni su to odbili i tražili su da se sukobi sa ocem i ukloni uzrok opasnosti. Dušan je na kraju pristao te su 21. avgusta 1331. godine Dušan i njegove pristalice krenuli iz Skadra i uputili se ka Nerodimlji gde se nalazio dvor kralja Stefana. Stefan je bio iznenađen napadom, te se sklonio u tvrđavu Petrič. U tvrđavi nije bilo uslova da se pruži duži otpor, pa je Stefan Dečanski zarobljen. Zatočen je u Zvečanu gde ga je i zadesila smrt. Nićifor Grigora pominje da je Stefan Dečanski zadavljen po naredbi vlastele po čijoj je želji i bio zatočen. Grigorije Camblak , docniji pisac, takođe pominje smrt davljenjem, ali krivicu pripisuje Dušanu.[9]

Dana 8. septembra 1331. godine Danilo II je krunisao Dušana u Svrčinu. Pošto je uz pomoć vlastele stupio na vlast, Dušan je morao da ispuni njena očekivanja i da pođe u osvajačke pohode[10] ka jugu, pravac u kome se srpska država nije širila još od vremena kralja Milutina. U jesen 1331. godine Dušan je preduzeo prvi pohod i osvojio je teritoriju do Strume i Amfipolja sa Strumicom i okolnim mestima.[11]

Osvajanja do sporazuma sa Andronikom III

Krajem 1333. godine u Srbiju je došao Sirgijan, Vizantinac koji je u prethodnom periodu bio uticajna ličnost u Vizantijskom carstvu i stavio se u Dušanovu službu. Njegov dolazak je omogućio Stefanu Dušanu da preduzme šire osvajačke poduhvate u Makedoniji.[13] Sa odredima koje mu je Dušan poverio, Sirgijan je zauzeo više manjih gradova kao i značajni grad Kostur. Sirgijan je slao pisma u mnoge gradove Romeja u kojima im je nudio razne povlastice i darove ako mu se pridruže. Nezavisno od Sirgijana, Dušan je takođe ratovao u Makedoniji gde je osvojio važne gradove, Ohrid i Prilep. Pošto su se njih dvojica spremali da zajedničkim snagama napadnu Solun, vizantijski car je uvideo svu ozbiljnost situacije, te je lično otišao u Solun gde mu se Sfrances Paleolog ponudio da zarobi prebega Sirgijana. Sfrances se navodno i sam priklonio Dušanu kako bi došao u priliku da zarobi Sirgijana. Međutim, nije uspeo da ga zarobi ali je uspeo da ga ubije.[14]

Sirgijanova smrt umnogome je poremetila Dušanove planove pa su se vizantijski car i srpski kralj sastali na reci Galik, nedaleko od Soluna i sklopili mir. Taj mir je odgovarao obema stranama jer je Dušan morao da sređuje prilike na severnoj granici svog kraljevstva gde je napadala Ugarska, a vizantijski car je hteo da se posveti restauraciji carstva na teritoriji kontinentalne Grčke. Po sporazumu Dušan je vratio deo osvojenih gradova, ali je zadržao Ohrid i Prilep, dva najvažnija grada osvojena u ovom ratu.

Sukob na severnoj granici

Dok je Dušan ratovao sa Vizantijom, ugarski kralj Karlo Robert je napao Srbiju. Čim je saznao za napad, Stefan Dušan je sklopio mir s Vizantijom i sa vojskom krenuo ka severu. Stigao je do Spasovog doma u Žiči. Na vest o približavanju srpskog kralja, ugarsku vojsku je zahvatila panika i ona se povukla na sever[15]. Prilikom prelaska Save veliki broj ugarskih vojnika je nastradao, tako da do pravih vojnih okršaja nije ni došlo. Ovaj sukob se odigrao između novembra 1334. i januara 1335. godine. Može se pretpostaviti da su nakon ugarskog povlačenja preko Save Srbi zaposeli Mačvu i Beograd.[16]

Odnosi sa Bugarskom

Od odnosa sa Bugarskim carstvom umnogome je zavisila srpska osvajačka politika prema jugu. Nakon bitke kod Velbužda, Stefan Dečanski je na presto u Bugarskoj doveo svoju sestru Anu i njenog prvorođenog sina Ivana Stefana, ali se ova prosrpska struja nije dugo održala jer su se već u proleće 1331. pobunili bugarski boljari i na presto doveli Ivana Aleksandra, Šišmanovog zeta koji je prethodno bio gospodar oblasti oko Loveča.

Odnosi između Ivana Aleksandra i srpskog vladara Stefana Dušana bili su veoma dobri. Bugarski car je bio zainteresovan za mirne odnose sa Srbijom, kako bi mogao da osvaja teritorije u Trakiji i da, između ostalog, povrati gradove koje je nakon bitke kod Velbužda osvojio Andronik III Paleolog. Dušan je takođe bio zainteresovan za dobre odnose sa Bugarima. Zalog dobrih odnosa bila je Jelena, sestra trnovskog cara koja je postala Dušanova supruga.[17]

Unutrašnje prilike i situacija na zapadnim granicama

Freska iz manastira Dečani (1340). Stefan Dušan, Uroš, kraljica Jelena

Nije jasno na koje ličnosti se Dušan oslanjao u prvim godinama svoje vladavine. Verovatno su među njima važnu ulogu zadržali oni koji su mu pomogli da dođe na vlast. Međitim, već u prvim godinama vladavine Dušan je bio suočen sa pobunom plemstva. Vojvoda Bogoje se digao protiv Dušana na teritoriji Zete. Pobuna je ubrzo ugušena. Pretpostavlja se da je pobuna izbila jer su Bogoje i njemu bliski velikaši mislili da nisu dovoljno nagrađeni za svoju pomoć koju su pružili Dušanu prilikom dolaska na vlast.

Posle širenja teritorije bosanskog bana, Ston je ostao odsečen od srpske države, a Dušanovi novčani problemi išli su na ruku Dubrovčanima koji su želeli da imaju Ston pod svojom kontrolom. Pregovori su se održali krajem 1331. i tokom 1332. godine, a januara 1333. godine Dušan je Dubrovčanima izdao povelju kojom su Ston, poluostrvo i susedne teritorije ustupljene Dubrovčanima. Dubrovčani su zauzvrat morali da plate 8.000 perpera i da svake godine za Uskrs isplaćuju srpskom vladaru 500 perpera. Pošto je na ovu teritoriju pretendovao i bosanski ban, Dubrovčani su i sa njim postigli dogovor o plaćanju naknade od 500 perpera godišnje. Ovi dvostruki pregovori bili su mogući jer su ban i kralj postigli primirje čiji uslovi i rok nisu poznati. Do promene odnosa između Srbije i Bosne došlo je pre jula 1336. godine kada je došlo i do promena na granici. Srpski kralj je uspeo da povrati oblast Nevesinja i Zagorja.

Finansijske prilike u kraljevstvu

Nakon rešavanja teritorijalnih pitanja, usledila su rešavanja finansijskih sporova između srpskog kralja i Dubrovnika. Srpsko-dubrovački finansijski interesi su se umnogome preplitali i obe strane su zavisile od njih. Dubrovački podaci pokazuju da je Dušan imao finansijskih teškoća u prvim godinama svoje vladavine. Iako se Poveljom koju je izdao Dubrovniku obavezao da neće oduzimati robu dubrovačkim trgovcima koji bi se zatekli na teritoriji Srbije, Dušan je to ipak veoma često činio kada bi mu novac bio preko potreban. Dugove nije poricao, ali je obično odugovlačio s njihovom isplatom. Godine 1349. Dušan je regulisao ova dugovanja tako što je ustupio Dubrovniku naplatu carine u Zeti, Svetom Srđu i Prizrenu na rok od tri godine.

Najznačajniji trgovci u Dušanovoj državi bili su pripadnici uskog kruga dobrovačkih i kotorskih patricijskih porodica, međutim, Dubrovčani su sve više preuzimali primat nad Kotoranima iako su oni kao podanici srpskog kralja imali veće povlastice i držali visoke položaje u upravljanju državnim finansijama. Tridesetih godina 14. veka Kotorani su zapali u hroničnu prezaduženost. Dugovi Kotorana su uzeli tolikog maha da je Dušan morao da sklopi ugovor o Kotoru sa Mletačkom kojim su regulisana prava poverilaca. Jedan od razloga Dušanovih finansijskih teškoća bilo je dugotrajno držanje najamnika.⁶

Period mira sa Vizantijom

Vladavina cara Andronika III Paleologa predstavljala je doba privremenog uspona Vizantijskog carstva. Ovaj car je uspeo da povrati pojedine teritorije na koje se carstvo raspalo nakon pada Carigrada 1204. godine nakon opsade krstaša. Povratio je Hios (1329), Lezbos (1335/6), Tesaliju (do 1336) i Epir (do jeseni 1340). Ovi uspesi Vizantijskog carstva bili su verovatno jedan od razloga zbog koga je Dušan privremeno obustavio svoje osvajačke pohode. Godine 1336. u Radovištu došlo je do drugog susreta srpskog kralja i vizantijskog cara. Ne zna se o čemu su dvojica vladara ovom prilikom razgovarali. Ubrzo posle ovog razgovora 19. decembra 1337. umro je Danilo II, dotadašnji srpski arhiepiskop, a na njegovo mesto je već 3. januara 1338. postavljen Joanikije, koji je pre toga bio na svetovnoj dužnosti logoteta.

Do zastoja Dušanovih osvajačkih akcija delimično je došlo i zbog stalne opasnosti koja je pretila njegovim severnim granicama. Iako je 1335. jedan ugarski napad suzbijen, izvesno je da je na severnoj granici često dolazilo do sukoba. Ugarski kralj je 1338. godine opet napao Srbiju i prodro je duboko u srpsku teritoriju južno od Save⁷. Ugarska vojska se izgleda povukla krajem godine. U pismu koje je Benedikt XII uputio kralju Karlu Robertu piše kako ovaj stalno ratuje sa paganima i šizmaticima.⁸ I pored svih problema koje je Dušan imao u ovom delu carstva, severna granica je za njega uvek predstavljala sporedni front, a glavni napori bili su usmereni ka južnoj granici i vizantijskim teritorijama.[41]

Početak građanskog rata u Vizantiji

Previranja u Vizantiji dala su Dušanu priliku da obnovi svoju osvajačku politiku. Car Andronik III Paleolog preminuo je 15. juna 1341. godine. Njegov legalni naslednik bio je Jovan V Paleolog. Pošto je prestolonaslednik bio veoma mlad postavilo se pitanje regentstva, a najverovatniji kandidat za ovo mesto bio je Jovan Kantakuzin, jedan od najznačajnijih saradnika preminulog cara. Protivnik ovakvom rešenju bila je carica Ana Savojska. Prvih dana oktobra 1341. godine Aleksije Apokavk, jedan od najznačajnijih pristalica Ane Savojske, iskoristio je Kantakuzinov odlazak iz Carigrada da se obračuna s njegovom pristalicama. Dana 26. oktobra 1341. Kantakuzin je takođe otvoreno izrazio svoje neprijateljstvo tako što se u Didimotici proglasio za cara. Stefan Dušan je na promenu u Carigradu reagovao tako što je počeo sa pripremama za nove pohode. Zabeleženo je da je kupovao oružje u Mlecima 1341. koji su takođe dozvolili prolaz Dušanovih 300 najamnika preko teritorija Mletačke republike. Dušanov pohod zabeležio je Jovan Kantakuzin. Po njemu je Dušan, saznavši za smrt vizantijskog cara, napao deo Makedonije koji je još uvek bio pod vizantijskom vlašću, prošao je pored Soluna i stigao do sela Krićani. Jovan Kantakuzin je tada poslao Dušanu poslanike i raniji mir je bio obnovljen.[42]

Savez sa Jovanom Kantakuzinom

Jovan Kantakuzin predsedava sinodom. Minijatura iz rukopisa Sabranih dela Jovana Kantakuzina iz 1370. godine. Danas se nalazi u Nacionalnoj biblioteci u Parizu.

Proglašenjem Jovana Kantakuzina za cara 26. oktobra 1341. u Didimotici počeo je u Vizantiji građanski rat. Kantakuzin proveo zimu 1341/42. u Didimotici, spremajući se za ratne operacije. U proleće je nameravao da napadne Solun, grad od izuzetnog strateškog značaja. Uz pomoć svojih pristalica uspeo je da preuzme grad Melnik od Hrelje, velikaša koji je držao oblast duž reke Strume do njenog ušća kod Hristopolja. Hrelja je ipak prilikom pohoda na Solun bio na Kantakuzinovoj strani. Međutim, Kantakuzinov plan da osvoji Solun je propao jer je prevagu u gradu odnela stranka zilota koja je bila protiv Kantakuzina. Pošto je uvideo da gubi podršku u Vizantiji, Kantakuzin je odlučio da sa najodanijim pristalicama ode u Srbiju i zatraži pomoć od srpskog kralja. Na Vardaru se sastao sa Jovanom Oliverom, jednim od najmoćnijih velikaša u Srbiji, sa kojim je bio u dobrim odnosima još od sastanaka Andronika III sa kraljem Dušanom. Susret između srpskog kralja i Jovana Kantakuzina odigrao se u mestu Pauni, kod Prištine. O toku pregovora svedočanstva su ostavili sam Jovan Kantakuzin u svom memoarskom delu i vizantijski pisac Nićifor Grigora. U Paunima je najverovatnije dogovoreno da svaki od saveznika zadrži one gradove koje u predstojećoj borbi bude osvojio.[43]

Posle pregovora Jovan Kantakuzin se sa srpskim odredima koje mu je dao Dušan uputio ka Didimotici. Usput je pokušao da osvoji Ser, ali je srpsku vojsku zahvatila bolest od koje su stradali mnogi zapovednici i veliki broj vojnika, te su morali da se vrate u Srbiju. Dok je Kantakuzin boravio oko Sera, njegov protivnik, veliki duks Aleksije Apokavk, zaprečio mu je prolaz ka Didimotici pa se Kantakuzin okrenuo ka Vodenu koji je srpski kralj već bio zauzeo tako što je potkupio žitelje grada. Odatle su se saveznici vratili u Srbiju.

Carigradsko regentstvo sa Anom Savojskom na čelu pokušavalo je da diplomatskim putem ubedi Dušana da prekine prijateljstvo sa Kantakuzinom i da ga preda ili barem zatoči. Iako je regentstvo ponudilo znatne teritorijalne ustupke, Dušan na ovo nije pristao. Regentstvo ipak nije gubilo nadu, te je diplomatsku inicijativu preuzeo Aleksije Apokavk. Dogovoren je sastanak u Amfipolju do koga na kraju ipak nije došlo verovatno zbog zbog smrti Hrelje koji je trebalo da bude posrednik. Dušan je odmah zauzeo Hreljine posede, a naročitu pažnju posvetio je Strumici i Melniku. Carigradsko regentstvo je takođe pokušalo da raskine savez između Dušana i Kantakuzina i posredstvom bugarskog cara Jovana Aleksandra, ali ni ovi pokušaji nisu urodili plodom.[44]

Krajem 1342. poslanstvo iz Tesalije se sastalo sa Jovanom Kantakuzinom i tom prilikom je izjavilo da su velikaši ove oblasti spremni da priznaju Kantakuzina za cara, što je Kantakuzin spremno prihvatio.

Za Dušana i Kantakuzina je zima 1342/43. prošla u vojnim pripremama. U rano proleće 1343. krenuli su ka Seru. Prvo se stanovnicima obratilo poslanstvo srpskog kralja koji je poručio da će se povući ukoliko se grad preda Kantakuzinu, ali je srpsko poslanstvo vraćeno sa porukom da je grad spreman na sve samo da ne služi Kantakuzinu, dok je vizantijski poslanik bio raščetvoren, a delovi njegovog tela izloženi na četiri gradske kule.[45] Kantakuzin je na zahtev svojih pristalica krenuo ka Didimotici, dok je srpski kralj ostao da pustoši okolinu grada. Manji srpski odredi nastavili su put sa Kantakuzinom, međutim, Kantakuzin je ubrzo uvideo da nije dovoljno jak za bilo kakav oružani okršaj, te je odlučio da se vrati u Srbiju. Njegove pristalice su se tome odlučno suprostavile. On je prvo popustio pod pritiskom pristalica, ali je ubrzo uvideo svu težinu situacije i shvatio da je najbolje vratiti se u Srbiju.

Situacija počinje da se menja počev od aprila 1343. godine, kada se Kantakuzinu predao grad Verija. Verija je bio strateški veoma značajan grad i njegova predaja, kao i to što su mu se prethodne godine pridružili arhonti Tesalije je ohrabrila Kantakuzina koji je sad smatrao da može odlučnije da nastavi da se bori i sam, bez Dušanove pomoći[47]. Takođe, predaja Verije je kod Dušana izazvala nepoverenje jer je video da Kantakuzin može i samostalno da deluje. S druge strane, i Dušan je takođe uviđao da mu savez sa Kantakuzinom ograničava slobodu delovanja, a iz Carigrada su stizale primamljive ponude u vidu ustupanja teritorija ukoliko ubije ili zarobi Kantakuzina.

Stefan Dušan je imao sopstvene osvajačke planove. Neke od njih ostvarivao je za vreme prijateljstva sa Jovanom Kantakuzinom, a neka osvajanja su bila deo njegove samostalne osvajačke politike, nezavisno od Kantakuzina. Vizantijski izvori ne izveštavaju o ostalim Dušanovim osvajanjima drugih područja. Zna se da je srpska vojska tada osvojila Kroju i Valonu u Albaniji. Najverovatnije tokom 1345/46. godine osvojeni su i gradovi Kostur, Berat i Kanina.[46] Na povelji od 28. marta 1343. godine Dušan se potpisao kao kralj i samodržac svih srpskih i pomorskih zemalja i čestnik grčkih strana, što jasno pokazuje proširenja srpske države u tom periodu. Pominjanje grčkih strana verovatno je posledica njegove želje da istakne uspeh u osvajanju vizantijskih zemalja.

Savez sa carigradskim regentstvom

Trijumfalni ulazak Jovana Kantakuzina u Veriju i odlazak kralja Stefana Dušana iz tabora značili su raskidanje njihovog saveza, ali nijedna strana nije bila spremna da otpočne otvorena neprijateljstva.

Posle Kantakuzinovog odlaska u Veriju, Dušan se vratio u Srbiju gde je započeo izgradnju svoje zadužbine, manastira Sveti arhanđeli kod Prizrena. Međutim, i dalje je budno pratio zbivanja u susednoj Vizantiji i zauzeo uzdržan stav kako prema Kantakuzinu tako i prema ponudama koje su stizale iz Carigrada, na koje je odgovarao da ne može prvi raskine savez i da postane primer velike nesreće i odmah predmet ljudskog podsmeha.[48]

Jovan Kantakuzin je posle odlaska u Veriju planirao da zauzme Solun, ali zbog snažne odbrane to nije mogao da izvede. Dušan je tad iskoristio priliku i stupio je u pregovore sa Mihajlom Monomahom, zapovednikom Soluna i pokušao da ga nagovori da što pre napadne Kantakuzina. Monomah i njegove pristalice su se nadale da će i Dušan ubrzo krenuti u napad, pa su se spremali za okršaj. Uvidevši opasnost situacije u kojoj se našao, Kantakuzin je odlučio da se što pre vrati u Veriju. Pri povratku, morao je da se zadrži na Vardaru gde se s jedne strane reke nalazila srpska vojska, a iz Soluna je krenula druga vojska pod zapovedništvom Aleksija Apokavka. Kantakuzin je uspeo da se povuče uz jedan manji sukob sa srpskim odredima. Do eskalacije sukoba tada nije došlo jer su se obe strane ponele uzdržano. Aleksije Apokavk pojačao je diplomatsku aktivnost slanjem poslanstava u Veriju i srpskom kralju, ali nije postigao značajniji uspeh.

Dušanove aktivnosti prema Kantakuzinu u ovo vreme bile su vrlo intenzivne — pokušao je da ga zarobi na prevaru u dva navrata, ali mu to nije pošlo za rukom.[49], te je odlučio da uđe u otvoreni sukob. Poslao je izaslanike u Veriju da raskinu savez i izveste Kantakuzina da će se Dušan svom snagom boriti na strani carigradskog regentstva. Možda je pojačana diplomatska aktivnost carigradskog regentstva ubrzala Dušanovu odluku. U pregovorima su posredovali i Mlečani. Marino Vinijer, mletački poklisar u Srbiji, poslao je izveštaj u Mletačku republiku avgusta 1343. godine u kom se govori da je došlo do sporazuma između carigradskog regenstva i srpskog kralja.[50]

Kantakuzin i njegove pristalice našle su se u teškom položaju. Kantakuzin je morao da potraži novog saveznika i seldžučki emir Umur, gospodar Smirne, bio je jedan od kandidata. Emir se odazvao Kantakuzinovom pozivu i poslao mu u Solunski zaliv flotu koja je brojala, prema nekim izvorima 200, a prema drugim, opet, 300 brodova. Kod Soluna je brodove dočekao Kantakuzin te su zajedničkim snagama napali snažno utvrđeni grad, ali ni ovoga puta opsada nije uspela. U jesen iste godine borbe su se prenele u Trakiju. Kantakuzin je zauzeo tvrđave Sveta Irena i Povizd na južnim padinama Rodopa. Tu mu je prišao vojvoda Momčilo koji je do tada bio u službi srpskog kralja.

U proleće 1344. Umur je morao da se vrati u Smirnu, što je znatno uticalo na Kantakuzinov položaj. Dušan se sa glavninom vojske nalazio kod Zihne koju je nešto ranije zauzeo. Verovatno je u to vreme osvojio i neke okolne gradove. Proleće 1344. godine Dušan je proveo u Zihni u iščekivanju daljih dešavanja u građanskom ratu u Vizantiji. U drugoj polovini maja 1344. godine odigrala se bitka kod Stefanijane u kojoj su Seldžuci potukli srpske konjanike pod komandom vojvode Preljuba.

Dušan je u jesen 1344. boravio u jugoistočnoj Makedoniji, a početkom zime vratio se u Srbiju. Verovatno je celu zimu proveo u Srbiji u pripremama za odlazak na proleće u jugoistočnu Makedoniju odakle je mogao da prati dešavanja u susednoj Trakiji gde se odigravala završna faza vizantijskog građanskog rata. Privučen ponudama carigradskog regentstva, ubrzo se i vojvoda Momčilo okrenuo protiv Kantakuzina i počeo je napadati Kantakuzinove posede u Trakiji. U kasno proleće 1345, emir Umur je sa 20.000 konjanika prešao u Trakiju gde se pridružio Javanu Kantakuzinu i Didimotici. Zajedničkim snagama, prvo su 7. juna 1345. godine potukli vojvodu Momčila u bici kod Periteoriona u kojoj je Momčilo i poginuo. Četiri dana kasnije, 11. juna 1345, u Carigradu je bio ubijen veliki Kantakuzinov neprijatelj, Aleksije Apokavk. Jovan Kantakuzin kaže da mi je sledeći cilj bio Dušan koji je opsedao grad Ser i doveo ga u veoma tešku poziciju.[51] Kantakuzin je Dušanu poslao izaslanike sa zahtevom da se povuče iz okoline Sera, međutim, Dušan se povukao još pre dolaska poslanstva. Ohrabren pozivima svojih pristalica i smrću svog zakletog neprijatelja, Aleksija Apokavka, Kantakuzin je počeo da veruje da ima realne šanse da brzo osvoji grad, tako da je on s najvećim delom vojske krenuo ka Carigradu, ali kada je stigao uvideo je da su se pristalice regenstva već konsolidovale i da nije pravi trenutak za napad. Potom je odlučio da se vrati na zapad, dok je Umur otišao u Malu Aziju.

Kada je saznao da su Turci otišli, Dušan je napao i zauzeo Ser zahvaljujući svojim pristalicama u gradu. Grad je osvojen 24. septembra 1345, a srpski kralj je u grad ušao narednog dana. Ser je os tog dana zauzimao važno mesto u državi Stefana Dušana koji je u njemu često boravio. U ovom pohodu Dušan nije osvojio samo Ser, već i druge krajeve jugoistočne Makedonije između Strume i Meste. Dana 15. oktobra 1345. Dušan je poslao pismo mletačkom duždu u kome tvrdi da je on gospodar skoro celog carstva Vizantije[52] (lat. fere totius imperii Romaniae dominus). Tada je pod srpsku vlast potpala i Sveta gora. Dušan je brzo uredio odnose sa Svetom gorom i to tako što je u molitvama prvenstvo i dalje imalo pominjanje vizantijskog cara, a za njim srpskog kralja. Svetoj gori je potvrđena autonomija u istoj meri u kojoj je i ranije imala. Srpski kralj je ovim ugovorom dobio potvrdu legitimnosti svojih osvajanja, a svetogorski manastiri su mogli da odahnu od nedaća građanskog rata. Pored pomenutih oblasti, ovom prilikom je pod srpsku vlast potpala i Verija, grad koji je čuvao zaleđe Soluna.

Osvajanjima 1345. završena je još jedna etapa Dušanovih pohoda na vizantijske teritorije. U istorijskoj nauci postojala su neslaganja oko toga dokle je dopirala srpska jugoistočna granica. Georgije Ostrogorski zaključio je da je srpska država obuhvatala sve teritorije do klanaca istočno od Hristopolja. Na ovoj strani srpska granica neće se menjati sve do Dušanove smrti.

Car

Proglašenje i krunisanje

Osvajački pohodi kralja Dušana i uspešna osvajanja vizantijske teritorije bez sumnje su doprineli sazrevanju ideje o carstvu. Grčke zemlje se u njegovoj titulaturi pojavljuju odmah posle 1342/43. godine, kada je zajedno sa Jovanom Kantakuzinom (ali i samostalno) osvajao gradove po Makedoniji i Albaniji. On se tada pominje kao čestnik Grčkom. Odlučujući događaji koji su uticali na njegovu odluku de se proglasi carem bili su uspesi postignuti u leto 1345. godine. Tada je zauzeo Halkidiki i jugoistočnu Makedoniju.

Dušan je prilikom sticanja carske titule nastojao da prati vizantijske uzore. Pre krunisanja obavljalo se proglašenje⁹, što je Dušan i učinio između novembra 1345. i januara 1346. godine.¹⁰ Pojedini istoričari veruju da je ceremonija proglašenja obavljena na Božić 1345. godine u Seru, gradu gde je sa suprugom proveo zimu 1345/46. godine.[19] Svečanost carskog krunisanja obavljena je u Skoplju, na Uskrs 16. aprila 1346. godine. Između ova dva događaja u Srbiji su istovremeno postojali i kraljevstvo i carstvo pa se Dušan na natpisima na novcu pominje kao Rex Rascie-Imperator Romaniae (kralj Srbije — car Vizantije). Takođe, pre krunisanja Dušan je morao da uzdigne srpsku arhiepiskopiju na rang partijaršije jer je samo patrijarh mogao da kruniše kandidata za cara. Proglašenje Joanikija za patrijarha obavljeno je uz pomoć bugarskog patrijarha Simeona koji je prisustvovao svečanosti u Skoplju. Nemoguće je sa sigurnošću odrediti kada je Joanikije postao patrijarh — pretpostavlja se da je to bilo negde između januara i aprila 1346. godine. Činu krunisanja prisustvovali su ohridski arhiepiskop, bugarski patrijarh, svetogorski prot kao i igumani i starci svetogorskih manastira.

Pitanje savladarstva i podele zemlje

Po rečima Jovana Kantakuzina, prilikom Dušanovog carskog krunisanja njegov sin Uroš dobio je kraljevsku titulu i na taj način je postao savladar.¹¹[20] Veruje se da je Urošu dodeljena ova titula kako bi se naglasio kontinuitet srpske državnosti. Ovaj kontinuitet imao je naročitog značaja u odnosu sa pojedinim državama, pre svega sa Dubrovačkom republikom. Prema Nićiforu Grigori, srpska država je u isto vreme i podeljena između oca i sina: prema srpskim običajima, Uroš je trebalo da vlada teritorijama od Jadranskog mora do Dunava i Skoplja, dok bi Dušan vladao u novoosvojenim zemljama.¹² Na osnovu rezultata novijih istraživanja učvršćuje se uverenje da prave podele zapravo nije ni bilo. Analizirajući Dušanove povelje i Dušanov zakonik, Sima Ćirković je došao do zaključka da je Srpsko carstvo bilo jedinstvena državna celina, a da se kraljeva zemlja pominje sa namerom da se odnosi sa Dubrovačkom republikom oslone na tradicije ranije srpske države. Eventualna podela je bila čisto teorijska i imala je nameru da sa jedne strane naglasi kontinuitet srpske državnosti i da sa druge strane istakne kontinuitet Dušanovog udela u carstvu[21].

Dušanova carska ideologija

Novčić cara Dušana

Starija istoriografija je zastupala mišljenje da je cilj Dušanove carske ideologije bilo zauzimanje Carigrada i formiranje novog, srpsko-grčkog carstva koje bi zamenilo Vizantiju. Sima Ćirković smatra da je Dušanova carska ideologija u početku bila slična onoj koju su imali i bugarski carevi[22], a to je podrazumevalo učestvovanje u carevanju¹³, pa se Dušanov odnos prema Vizantiji u periodu saveza sa Kantakuzinom može posmatrati kao neka vrsta savladarstva. Ipak, počev od 1347, kada se odnosi između Kantakuzina i Dušana pogoršavaju, pa do 1350, kada je Dušan postao saveznik Jovana V, srpski kralj više nije bio učesnik u carevanju već je postao protivcar.

O Dušanovim carskim pretenzijama najbolje svedočanstvo su povelje koje je izdavao. On je prvi srpski vladar koji je izdavao povelje na grčkom jeziku. Takođe je prvi koji je izdavao prostagme, vrstu isprava karakterističnih za vizantijske careve. U Dušanovim titulama pominju se i etničke i geografske odrednice. U srpskim aktima on se potpisuje kao car Srba i Grka, što podseća na vizantijsku titulaturu koja se isključivo odnosi na etničke, a ne na geografske pojmove. U grčkim poveljama on se potpisuje kao samodržac Srbije i Romanije.¹⁴ Značajno je i to što u svojim ispravama Dušan uvek na prvom mestu navodi Srbe i Srbiju jer su oni bili najjači oslonac njegove vlasti. Ograničenje njegove titule vidi se po tome što se on nikada ne naziva carem Romeja, iako je držao veliki deo carstva pod svojom vlašću. Promena titule odrazila se i u radu kovnica. Na novcu se javlja carska titula na srpskom ili latinskom jeziku i te serije novca su bile boljeg kvaliteta.[23] Nova titula imala je izvesnog uticaja i na prikazivanje carske porodice na freskama. U ranijim prikazima u središtu je Uroš koga okružuju roditelji, a nakon krunisanja je u središtu Stefan DUšan po uzoru na vizantijsku ikonografiju.

Nakon krunisanja, Dušan je počeo da dodeljuje istaknutoj vlasteli najviša vizantijska dostojanstva kesara, sevastokratora i despota.[40]

Međunarodne reakcije

Prva reakcija na Dušanovo krunisanje koja je došla iz Vizantije bila je reakcija Jovana Kantakuzina[24], koji se krunisao za cara u Hadrijanapolju 21. maja 1346. godine. Krunisanje je obavio jerusalimski patrijarh Lazar. Zvanična reakcija Vizantije i vaseljenske patrijaršije usledila je nekoliko godina kasnije, kada je vaseljenski patrijarh Kalist bacio anatemu na srpskog cara, patrijarha i arhijereje i na taj način ih isključio iz pravoslavnog sveta. Inspirator ovog čina po svoj prilici bio je Jovan Kantakuzin.¹⁵

S druge strane, reakcija Jovana V je bila sasvim drugačijeg karaktera koji je krajem proleća 1351. sklopio sporazum o savezništvu sa Dušanom. U julu 1351. Jovan V je izdao povelju manastiru Hilandaru u kojoj je nazvao Dušana preuzvišeni vasilevs Srbije i voljeni stric carstva mi kir Stefan. Ovde je vizantijski car svakako priznao Dušanovu carsku titulu, ali je ona bila ograničena samo na Srbiju i to je bilo najveće priznanje koje je vizantijski car mogao da da. Dušan je bio spreman da Jovanu V prizna titulu cara Romeja i na taj način prvenstvo u hrišćanskom sistemu vladara. Dušanovu carsku titulu priznali su i svetogorski kaluđeri, ali uz uslov da u svojim molitvama na prvom mestu pominju vizantijskog, pa tek onda srpskog cara.

Dubrovčani i bosanski dostojanstvenici su u pismima upućenim u Srbiju Dušana oslovljavali kao cara, međutim ne i u pismima upućenim u Ugarsku. Ugarska nije priznavala promenu u tituli i Dušanu se obraćala kao kralju Raške. Isto je činio i papa. Mletačka republika se Dušanu i Urošu obraćala kao carevima, ali i kao kraljevima (rex) pri čemu je u drugom slučaju dodavan epitet Raxie et Grecorum (Raške i Grčke).[25]

Dalje borbe sa Vizantijom

Osvajanje Epira i Tesalije

Posle velikih spoljnopolitičkih uspeha postignutih do kraja 1345. godine, usledio je izvestan zastoj u Dušanovim osvajačkim poduhvatima. Razlog za to može biti priprema za carsko krunisanje, ali i promene u Vizantiji u kojoj je posle smrti Aleksija Apokavka Jovan Kantakuzin izvojevao konačnu pobedu ulaskom u Carigrad u noći između 2. i 3. februara 1347. godine. Kantakuzin je potom zaključio sporazum sa caricom Anom Savojskom po kome će u narednih deset godina on biti regent mladom caru, a potom će postati njegov savladar. Jovan Kantakuzin je zatekao carstvo u izuzetno teškom položaju. Nićifor Grigora beleži da je carska blagajna bila nastanjena vazduhom, prašinom i Epikurovim atomima[26]. U novim okolnostima Jovan Kantakuzin je napravio prvi korake u cilju obnavljanja odnosa sa Dušanom. U proleće 1347. poslao je na srpski dvor svoje izaslanike sa zahtevom da srpski car vrati gradove koje je zaposeo. Ovo poslanstvo nije postiglo uspeh pa je Kantakuzin ponovo poslao izaslanike sa istim zahtevima, ali ovaj put uz pretnju da će uz pomoć Turaka zaratiti protiv Dušana. Emir Orhan poslao mu je 10.000 ljudi pod zapovedništvom svojih sinova.[27] Oni su zajedničkim snagama pustošili oblast Migdoniju koja je tada bila pod srpskom vlašću. Turci su se ubrzo vratili u svoju zemlju, a Kantakuzin je uputio još jedno poslanstvo na Dušanov dvor, ali ni ovog puta ništa nije postigao. Stefan Dušan je planirao dalja osvajanja.

Sledeći njegov pohod je bio usmeren prema Epiru. Po Donaldu Nikolu, otpor protiv Srba organizovao je epirski namesnik Jovan Anđeo, ali je on ubrzo bio prinuđen da se povuče u Tesaliju. Mnoge ugledne ličnosti ove oblasti imale su koristi od srpskih osvajanja.[28] Među njima je i Ana Paleolog, udovica despota Jovana II Orsinija, koju je Dušan udao za despota Jovana Asena, svog šuraka i namesnika u oblastima na teritoriji današnje Albanije. Nikol smatra da su Srbi 1346. zauzeli Janjinu, a da su naredne godine osvojili Artu i južne delove ove oblasti.

Nakon osvajanja Epira, Dušan se okrenuo prema Tesaliji u kojoj je namesnik bio nećak Jovana Kantakuzina, Jovan Anđeo. Međutim, 1347. godine ovim oblastima harala je epidemija kuge koja je usmrtila mnogo ljudi, između ostalih i Jovana Anđela. Dušan je iskoristio situaciju i 1348. je brzo zaposeo ovu oblast. Neki gradovi su pružili otpor, dok su drugi dobrovoljno prilazili Dušanu. Dušanov namesnik u Tesaliji postao je vojskovođa Preljub.[29]

Dalji planovi

Osvajanjem Epira i Tesalije uokvirena je teritorija Srpskog carstva. Međutim, Dušan se spremao na dalja osvajanja vizantijskih teritorija.[29] Glavni cilj težnji srpskog cara bio je Solun. U ovom gradu su još od početka građanskog rata vladali ziloti, odlučni protivnici Jovana Kantakuzina. Ni posle dolaska na vlast, Kantakuzin nije uspeo da slomi zilote u Solunu. Oni su odlučili da zaprete Jovanu Kantakuzinu da će, ako ih ne ostavi na miru, predati grad srpskom vladaru.[30] Međutim, vremenom je jačao uticaj pristalica Jovana Kantakuzina u gradu što je slabilo zilote. Stefan Dušan je izdašno darivao zilote, ali i druge značajnije građane kako bi mu se grad predao. Na kraju ih je pridobio, pa je na njihovo nagovaranje opseo Solun. Pristalice Jovana Kantakuzina su tražile da im se što pre pošalje pomoć, a Kantakuzin se odmah obratio osmanskom emiru Orhanu koji mu je poslao 20.000 konjanika[31], ali su oni išli samo do Hristopolja. Krajem leta 1350. Kantakuzin je sam krenuo u Solun gde je uspeo da diskredituje zilote i da učvrsti svoj položaj u gradu.

Pored napada na Solun, Stefan Dušan je imao još jednu veliku ambiciju — osvajanje Carigrada[31]. Za ovaj daleko teži poduhvat bila mu je neophodna flota. On se za pomoć obraćao Mlečanima ističući kako već drži deset dvanaestina carstva Romeja[31]. Zauzvrat im je nudio Epir i carigradsku koloniju Peru koja je tada bila u rukama njihovih suparnika, Đenovljana. Mlečani su sa poštovanjem primili njegovo poslanstvo, dodelili su njemu i njegovoj porodici pravo građanstva Republike, ali su odbili da mu pruže pomoć u osvajanju Carigrada jer su strahovali da će Dušan biti mnogo teži pregovarač od slabih vizantijskih careva od kojih su lako dobijali razne povlastice.[32]

Kantakuzinov protivudar

U jesen 1350. godine Kantakuzin je u potpunosti ovladao Solunom. Nameravao je da mu ovaj grad bude glavna baza u borbama za vraćanje gradova i oblasti koje je u prethodnom periodu od Vizantije osvojio Stefan Dušan. Prva njegova akcija bila je usmerena prema Veriji. U Veriji se nalazila jaka srpska vojna posada od 1.500 ljudi, a pored toga i odred nemačkih najamnika. Posle kraćeg otpora Kantakuzin je uspeo da zaposedne grad. Sam Kantakuzin kaže da u ovoj borbi niko nije poginuo, ni među Srbima ni među Romejima i da je srpske vojnike i nemačke najamnike pustio.[33] Po osvajanju Verije Jovan Kantakuzin se okrenuo prema Vodenu. Kantakuzin se nadao da će mu prići velikaši iz Vodena, međutim, prevario se. Ali, i ovaj grad je ubrzo uspeo da osvoji. Ubrzo su mu bez borbe prišli manji gradovi i tvrđave oko Vodena i Verije (Staridol, Petra, Sosk, Devri, Ostrovo, Notija, Likostomi, Kastri).[34] Posle ovih značajnih uspeha Kantakuzin se uputio prema Serviji.[35] Ovim gradom komandovao je istaknuti Dušanov vojskovođa, kesar Preljub. Preljub nije imao poverenja u žitelje grada Servije, pa je servijsku decu postavio na drugi bedem, a stanovnicima je naredio da se bore na trećem bedemu.[36] Kantakuzinova vojska je prvo opustošila okolinu, a potom izvela opšti napad na Serviju. Posle tri dana žestoke borbe Kantakuzin je morao da se povuče u Veriju zbog jake kiše i hladnog vremena.

Posle ovih osvajanja Kantakuzinu su se priklonili pojedini srpski velikaši među kojima je najznačajniji bio Hlepen, ali on se brzo vratio pod okrilje srpskog cara.

Dušanova reakcija

Dušanova Srbija 1350. godine

Jovan Kantakuzin je imao velikog uspeha u svojim osvajanjima pre svega zato što je Dušan bio zauzet na drugoj strani svog prostranog carstva. Godine 1346. posle desetak godina mira izbio je rat između Srbije i Bosne. Kao posrednici u ovom sukobu pojavili su se Mlečani. Srpski car tražio je da mu bosanski ban vrati Hum. Krajem ove godine je po svoj prilici zaključeno primirje jer 1347. i 1348. nije bilo sukoba. Po isteku primirja 1349. bosanski ban se ponovo obratio za posredovanje Mlečanima obaveštavajući ih da namerava da podigne utvrđenje na ušću Neretve. Posredovanje Mlečana nije dalo rezultate, a situaciju je pogoršao jedan upad vojske bosanskog bana u primorske objasti Sroskog carstva s kraja 1349. godine. Mlečani su nastojali da dođe do sporazuma kako ne bi bili ugroženi njihovi interesi ali nikakvih rezultata nije bilo. Oktobra 1350. srpski car je krenuo u pohod protiv Bosne. Glavni udarac Stefana Dušana bio je okrenut prema Humu. Srpska vojska osvojila je Hum i grad Novi na Neretvi. Potom je Dušan nameravao da se uputi ka severu gde su mu žitelji Trogira i Šibenika spremali svečan doček. Međutim, na vesti o pohodu Jovana Kantakuzina Dušan se smesta uputio u Makedoniju. U Humu je ostavio samo manje čete koje nisu mogle da pruže ozbiljniji otpor bosanskom banu, pa je on nakon nekoliko meseci ovladao ovom oblašću. Na putu za Makedoniju, Dušan i njegova supruga Jelena su posetili Dubrovnik. Tu im je priređen svečan doček i predati su im dragoceni pokloni. Dušan je ubrzo nastavio svoj put ka jugu, a Jelena se zadržala u Dubrovniku još nekoliko dana.

Krajem 1350. srpski car je stigao pod bedeme Soluna i odmah uputio Jovanu Kantakuzinu predlog da se sastanu i da obnove ugovor o miru. Jovan Kantakuzin je ostavio detaljan prikaz ovih pregovora. Prvi je govorio Stefan Dušan. Naveo je šta je sve učinio za Kantakuzina i pozvao ga da obnove ranije prijateljstvo. Tom prilikom je rekao: Ako te stvarno žalosti što sam prisvojio neki deo države Romeja, onda treba da imaš na umu da i sam imaš mnogo puta, više prisvajajući od iste ono što drugom pripada.[37]

Kantakuzin je potom preuzeo reč. On se prvo zahvalio Dušanu za učinjena dobra, ali je potom izneo niz optužbi na njegov račun. Dušan je potom predložio da svako zadrži ono što ima. Kantakuzin je to odbio, pa je dogovoreno da se sutradan ponovo sastanu. Pošto je uvideo da Dušan ne želi da popusti, Kantakuzin je zapretio ratom. Dušan je nastojao da se pronađe rešenje podelom teritorija, ali ono po svemu sudeći nije postignuto. Jovan Kantakuzin izveštava da je prvo sklopljen ugovor po kome bi Zihna, Ser, Strumica, Melnik, Kastorija pripali caru Stefanu Dušanu, dok bi ostale teritorije bile vraćene Vizantiji.[38] Kantakuzin dalje navodi da je Dušan sutradan raskinuo ovaj ugovor pod uticajem nekih ljudi iz njegove pratnje koji su te noći uspeli da ga na to nagovore.[39]

Vojske srpskog cara i Jovana Kantakuzina susrele su se kod Soluna i dugo su stajale jedna nasuprot drugoj. Stefan Dušan je ponovo poslao izaslanike Kantakuzinu sa predlogom da svako zadrži ono što ima. Ovaj je ponovo odbacio ovakav predlog. Očigledno da u ovom trenutku nijedan vojskovođa nije bio potpuno uveren u svoju pobedu, pa su se vojske razišle. Jovan Kantakuzin je ubrzo iz Soluna otišao u Carigrad, a u Solunu je ostavio Jovana V.

Dušan je potom krenuo da povrati one gradove koje je Kantakuzin prethodno osvojio. Početkom januara 1351. srpska vojska je prešla Vardar i opsela Voden. Ovaj grad je osvojen zahvaljujući izdaji nekih njegovih stanovnika. Vizantijska posada od 200 ljudi je puštena, a Georgije Lizik, koga je u gradu postavio Jovan Kantakuzin, bio je surovo kažnjen. Može se pretpostaviti da je u ovom pohodu zauzeta i Verija (u proleće 1351).

Poslednje godine

Savez sa Jovanom V Paleologom

Mapa Balkana 1355. godine, godine smrti cara Dušana

Po odlasku iz Soluna Jovan Kantakuzin je savetovao caru Jovanu V da nipošto ne veruje Stefanu Dušanu. Kantakuzin je verovao da će Dušan pokušati da na svoju stranu privuče Jovana V ne bi li opet izazvao sukobe u Vizantiji. Kantakuzin je u gradu ostavio svog tasta Andronika Asena sa zadatkom da motri na poteze mladog cara[53]. Protivnici Jovana Kantakuzina nastojali su da što pre iz grada uklone Andronika Asena.

Do Jovana Kantakuzina su stizale loše vesti iz Soluna, ali nije mogao da reaguje jer je ratovao sa Đenovljanima. Jovan V je u Solunu bio u teškom položaju. Srpska vojska nalazila se nadomak grada, pa je car odlučio da posluša protivnike Jovana Kantakuzina i da sklopi sporazum sa Stefanom Dušanom. Mladi car je strahovao i od zavereničkih planova Jovana Kantakuzina i njegovih sinova, Matije i Manojla. U to vreme mu se kao saveznik ponudio Stefan Dušan i vizntijski car je posle dužeg kolebanja pristao na savez. Dogovoreno je da Jovan V pošalje kao taoca svoju suprugu Jelenu i da se oženi Teodorom, Dušanovom svastikom[54]. Sporazum je postignut krajem proleća 1351. godine. Jovan V je želeo da uz pomoć srpskog cara preuzme vlast, a srpski car je planirao da nastavi sa osvajanjima vizantijske teritorije¹⁶. Izgleda da je glavna obaveza cara Dušana bila pružanje vojne pomoći Jovanu V u borbi protiv Jovana Kantakuzina. Kantakuzin je bio blagovremeno obavešten o ovim dešavanjima, ali nije mogao da reaguje jer je i dalje ratovao sa Đenovom. Kako bi sprečio ostvarenje ovog ugovora, pozvao je Anu Savojsku da utiče na svog sina. Ana Savojska je stigla u Solun u leto 1351. godine i uspela je da smiri situaciju.

Ipak zatišje je bilo samo privremeno. Jovan V nije bio zadovoljan svojim položajem u Solunu i od Jovana Kantakuzina je tražio Enos i neke tvrđave na tračkoj obali, oblasti koje su bile deo apanaže Matije Kantakuzina. Početkom februara 1352. Jovan V je došao u Carigrad. Kako Matija Kantakuzin nije došao u grad, Jovan Kantakuzin je morao da ispuni zahteve svog zeta i da mu preda Enos i Didimotiku. Jovan Kantkauzin je strahovao od novih sukoba između Jovana V i Matije Kantakuzina pa je poslao jedno izaslanstvo u Didimotiku, ali do sporazuma nije došlo jer Jovan V nije hteo da prizna samostalan položaj Matije Kantakuzina. Bilo je samo pitanje vremena kada će doći do novih sukoba. Jovan V planirao je da u pomoć pozove Osmanlije, ali mu Sulejman, Orhanov sin, nije izašao u susret. Jovan V je i bez turske pomoći napao Hadrijanopolj, sedište Matije Kantakuzina. Osvojio je veći deo grada, ali brza akcija Jovana Kantakuzina primorala ga je da se povuče ka Didimotici. Iz Didimotike on je napadao gradove koji su pripadali njegovom tastu. Ipak za ozbiljnu borbu bila mu je potrebna pomoć sa strane. Od srpskog cara je zatražio pomoć pozivajući se na ugovor sklopljen 1351. godine. Dušan je poslao pomoć kada mu je kao talac predat carev brat, despot Mihajlo Paleolog. Po Jovanu Kantakuzinu, Dušan je poslao pod komandom kaznaca Borilovića 7.000 konjanika, a po Nićiforu Grigori 4.000. Jovan Kantakuzin dalje tvrdi da je pomoćne odrede Jovanu V poslao i bugarski car Ivan Aleksandar. Sukob koji je bio na pomolu pokušao je da spreči patrijarh Kalist, ali nije postigao nikakav rezultat. Jovan Kantakuzin je uspeo da dobije pomoć od Turaka koji su poslali vojsku od 10 ili 12 hiljada ljudi. Srbi i Bugari su iz Didimotike krenuli ka Emfitionu, tvrđavi nedaleko od Didimotike, gde su iznenada naišli na Osmanlije. Bugari su se spasili bekstvom u Didimotiku, a Srbi su zajedno sa Romejima napali Osmanlije[55], međutim, brojčano nadjačani, Srbi i Romeji pretrpeli su poraz. Veliki broj srpskih vojnika je izginuo, a jedan deo sa kaznacom Borilovićem je uspeo da se spase[56].

Posle ove bitke položaj Jovana V se značajno pogoršao pa je on pokušao da uspostavi mir sa Jovanom Kantakuzinom, ali do rezultata nije došlo. Krajem 1352. Jovan je napustio Didimotiku i otišao na Tenedos.

Sukob sa Ugarskom

Poslednjih godina svoje vladavine Dušan je bio prinuđen da se posveti severnim granicama svoje države.¹⁷ Godine 1352. ugarski kralj Lajoš I zaključio je mir sa Napuljskom kraljevinom. Lajoš je pripremao ozbiljan pohod protiv Dušana koji je lično predvodio. Napad je počeo 1353. godine i Dušan je smesta krenuo u susret neprijatelju ali je, uvidevši da su Ugri nadmoćniji, poslušao savete svojih vojvoda i povukao se u dolinu Lomnice pod Rudnikom. Ugarski kralj je uvideo da na teškom terenu ne može da porazi Srbe pa je pristao na pregovore, ali do sporazuma nije došlo jer Dušan nije bio spreman da prihvati teške uslove mira.¹⁸ U novom napadu Lajoš je stigao do Lomnice i Rudnika. Stefan Dušan je odlučio da vojska ne izlazi u ravnicu, pa je Lajoš morao da se povuče. I naredne 1354. godine je došlo do sukoba, ali ni tada Ugri nisu postigli značajniji uspeh jer je vojska stradala od neke bolesti, po svoj prilici od malarije.

Poslednji potezi

Po okončanju sukoba sa Ugarskom, Dušan se okrenuo južnim krajevima svoje države. Zimu 1354/55. proveo je u Seru, a kasno proleće i leto u Krupištima na desnoj obali Bregalnice. Tokom poslednjih meseci života bio je prinuđen da pošalje jednu vojnu ekspediciju u Dalmaciju. Njegova sestra, Jelena, bila je udata za Maldena Šubića, hrvatskog velikaša, koji je umro od kuge 1348. pa je Jelena morala da se brine o odbrani porodičnih poseda Omiša, Klisa i Skradina. Na ovom području su se sukobljavali interesi Mletačke republike i Ugarske, pa je 1355. došlo do rata. Uz pomoć hrvatskog bana Nikole Banića ugarski kralj je zauzeo Omiš. Jelena je još uvek držala Klis i Skradin, ali kako je situacija bila teška zatražila je pomoć od svog brata. Dušan joj je poslao svoje ratnike: vođa nemačkih najamnika Palman zaposeo je Klis, a vojvoda Đuraš Ilijić Skradin. Mlečani su nudili Dušanu veliki novac na ime otkupa ovih gradova. Međutim, iako su srpski odredi zaposeli ove gradove, nisu postojale realne mogućnosti da se oni održe. Zbog toga je Dušan ovlastio Đuraša Ilijića da preda Skradin Mlečanima ukoliko vidi da je odbrana nemoguća, što je ovaj i uradio 10. januara 1356. Takođe početkom 1356. Nikola Banić je zauzeo Klis za ugarskog kralja.

O poslednjim danima života cara Dušana malo šta je poznato. Preminuo je u nedelju 20. decembra 1355. godine. Sahranjen je u svojoj zadužbini manastiru Svetih arhanđela nedaleko od Prizrena. Mavro Orbin, dubrovački istoričar, kaže da je Dušan umro u mestu Djavolotopi u Romaniji, ali navodi i kazivanja da je Dušan umro u Nerodimlju. Jakov Lukarević navodi da je Dušan umro u mestu Diapoli u Trakiji krećući u nov pohod protiv Vizantije. Ikonomidis pretpostavlja da je pred kraj vladavine i života Stefana Dušana došlo do novog sukoba između Srbije i Vizantije koji je po svoj prilici trajao do 1363. godine.¹⁹

Zakonodavstvo

Jedno od obeležja Dušanove vladavine bila je i obimna zakonodavna delatnost. Izdat je veliki broj povelja. Još za vreme Dušanovog kraljevanja na srpski jezik je preveden Sintagmat Matije Vlastara koji predstavlja pravnu enciklopediju nastalu 1335. godine. Po ondašnjim shvatanjima Dušan je sa dobijanjem carske titule dobio pravo da postavlja zakone opšteg, univerzalnog karaktera.[57] Smisao svog zakonodavnog rada Dušan je pokušao da objasni u uvodnoj povelji prvog dela Zakonika gde se vidi da krajnji ciljevi nisu ovozemaljski. Smisao Zakonika je da pomogne dosezanje savršenog života i da doprinese spasenju.[68] Prvi deo Zakonika proglašen je 21. maja 1349. godine u Skoplju i sastoji se od 155 članova. Drugi deo donet je 1354. godine i sastoji se od 66 članova. Sastavljači nisu poznati, a verovatno su poticali iz kruga dvorana čija je služba bila povezana sa sudstvom.

Original Zakonika nije sačuvan i poznat je samo na osnovu rukopisne tradicije. Sadržaj Zakonika je raznovrstan i nastoji da obuhvati gotovo sve oblasti života, ali je pojedinim oblastima posvećena različita pažnja — Srbija je iza sebe imala dugu pravnu tradiciju, pa su neke oblasti bile relativno dobro zakonski regulisane. U Zakoniku nisu doslovno ponavljane, a ni ukidane stare zakonske odredbe. Ti zakoni predstavljali su najveći autoritet i na njih se Dušan poziva u svojim propisima. Prvih 38 odredaba odnosi se na crkvu i tu se regulišu uglavnom aktuelni problemi odnosno ono što se ticalo položaja i delovanja crkve i njenih služitelja u konkretnim uslovima Dušanove države.[69] Grupa od narednih 25 članova se odnosi na vlastelu. Ovde Dušan i njegovi zakonodavci nisu raspolagali opštim zakonskim tekstovima na koje bi se mogli ugledati. Postojao je samo niz pojedinačnih pravnih akata nastao u dugom vremenskom periodu, a odnosi između vladara i vlastele uglavnom su regulisani propisima običajnog prava. U ostalim delovima Zakonika primetno je manje grupisanje članova, ali ne i izlaganje po nekom određenom sistemu koji je primetan u prvom delu Zakonika. U sistemu kazni vlastela je bila povlašćena u odnosu na druge slojeve društva. Nedostatak odredaba koje se odnose na građansko-pravnu problematiku objašnjava se time što je ova oblast bila obrađena u Zakonu gradskom (delu Nomokanona), Zemljoradničkom zakonu i Zakonu cara Justinijana. Dušanov Zakonik pre svega bavio problemima iz krivičnog prava.

Na oblikovanje Zakonika ogroman uticaj je imalo vizantijsko pravo. To se najbolje ogleda u načelu zakonitosti koje je preneto iz vizantijskog prava. Ovo načelo propisuje se u više članova.²⁰ Pitanje je kolikog je uticaja ovo načelo imalo u praksi.

Zakonik je nastavio svoj život dugo nakon Dušanove smrti. Sigurno se primenjivao za vreme Dušanovog naslednika, cara Uroša. Nije poznato da li je imao primenu tokom poslednjih decenija srpske srednjovekovne države. Sa konačnim padom srpske srednjovekovne države pod tursku vlast suzilo se područje na kome su se mogle primeniti odredbe Zakonika. Prostora za njegovu primenu bilo je u malim autonomnim oblastima pod mletačkom vlašću kao što su Grbalj i Paštrovići. O praktičnom značaju svedoči postojanje tri rukopisa iz ovog područja, ali i jezičko i terminološko prilagođavanje aktuelnim prilikama.[70]

Crkvena politika

Proglašenje carstva neminovno je vodilo promenama u crkvenoj organizaciji. Pre uzimanja carske titule Dušan je morao da uzdigne srpskog arhiepiskopa na rang patrijarha i arhiepiskopiju na rang patrijaršije. U okviru Dušanove države nalazile su se teritorije prostrane Srpske arhiepiskopije, Ohridske arhiepiskopije i brojne teritorije pod jurisdikcijom Carigradske patrijaršije. Na čelu Ohridske arhiepiskopije bio je arhiepiskop Nikola koji je dobro sarađivao sa srpskim vladarem i koji je učestvovao u ceremoniji Dušanovog carskog krunisanja.[59] Prvi srpski patrijarh bio je Joanikije, a njegova titula je bila formulisana po uzoru na carsku i glasila je patrijarh Srbljem i Grkom. Takođe su episkopije uzdignute na rang mitropolija. Carigradska patrijaršija je odmah reagovala tako što je osudila ove promene. Razlog je verovtno bilo smenjivanje arhijereja koje je ranije postavio carigradski patrijarh.[60] Protivljenje ovim promenama dostiglo je vrhunac 1350. godine kada je carigradski patrijarh anatemisao srpskog cara i srpskog patrijarha i izopštio ih. Na osvojenim vizantijskim teritorijama zabeleženo je da je smenjeno više arhijereja, ali na njihova mesta nisu došli Srbi, već uglavnom Grci koji su bili spremni da priznaju novu vlast.[61]²¹ U liturgijama su se morali spominjati srpski car i patrijarh.

Pod srpskom vlašću se nalazilo i jedno od najznačajnijih središta pravoslavne duhovnosti, Sveta gora, koja je pod srpsku vlast došla 1345. godine. Pošto je Dušan hteo da što pre uredi odnose sa Svetogorcima, poslao je na Atos svog logoteta Hrsa sa zadatkom da u Kareji pregovara sa svetogorskim protom i njegovim saborom. Novembra 1345. izdata je opšta hrisovulja kralja Stefana Dušana svim svetogorskim manastirima. Monasi su se obavezali da će u svojim molitvama spominjati srpskog vladara što je zapravo značilo priznavanje njegove vlasti.[62] Dušan je prihvatio njihov uslov da se na prvom mestu pominje ime vizantijskog cara. Srpski car je garantovao dotadašnju autonomiju Svetoj gori i dao joj niz ekonomskih povlastica, a mnogim svetogorskim manastirima darovao je posede. Naročitu pažnju je posvetio srpskom manastiru, Hilandaru — Hilandarci su češće nego u prethodnom periodu dolazili na čelo svetogorske zajednice.[64]. Nova srpska vlast donela je mir i sigurnost posedima svetogorskih manastira.[63].

U svom Zakoniku, Dušan naglašava svoju ulogu zaštitnika crkve i naglašava njenu samostalnost. U Zakoniku se vidi Dušanova briga da se uspostavi ravnomerno organizovana mreža parohija u selima i gradovima. On se brinuo i o pojedinačnim crkvama i manastirima od Jerusalima i Sinaja na istoku do Barija na zapadu.

Pored pravoslavnog stanovništva, u Srpskom carstvu je živeo i izvestan broj katolika, pre svega u primorskim gradovima od Kotora do Lješa. I na Dušanovom dvoru je bilo katolika (službenici iz Kotora i Dubrovnika, najamnici, poslanici, gosti).U središnjim oblastima srpske države katolika je bilo u rudarskim i trgovačkim naseobinama[65] koje je Dušan obuhvatio svojim Zakonikom. Oni su mogli imati svoje sveštenike (ovo se podrazumevalo, pa se u Zakoniku posebno ne određuje), ali je bilo izričito zabranjeno da preobrate pravoslavnog vernika u katoličanstvo.[66] Nije zabeleženo da su se katolički trgovci žalili zbog verske ugroženosti.[66] Najviši stepen autonomije imali su katolici u primorskim gradovima.

Dušan je održavao intenzivne kontakte sa papom. Naročito intenzivne veze bile su sa papom Inoćentijem VI, sa kojim je Dušan pregovarao o priznavanju papskog primata. Dušan je imao dvostruki cilj: da ugarski kralj prestane sa napadima na Srbiju i da uz papsku pomoć organizuje borbu protiv Turaka. Papa je poslao misiju u Srbiju na čijem čelu je bio Petar Toma. U proleće—leto 1355. Petar Toma se sastao sa Dušanom u Krupištima. Svedočanstvo o njegovom boravku na srpskom dvoru ostavio je Filip Mezijer. Po njemu je boravak Petra Tome u Srbiji propraćen brojnim neprijatnostima i njegova misija nije postigla očekivane rezultate. Razlog neuspeha je pre svega bila promena situacije na srpsko-ugarskoj granici na kojoj je maja 1355. uspostavljen mir.

Ktitorska delatnost

Freska cara Dušana u manastiru Dečani.

Kao i njegovi prethodnici, i Stefan Dušan je razvio široku ktitorsku delatnost. Prvo se pobrinuo za manastire u kojima su bili sahranjeni njegovi roditelji. Manastiru Banjska, zadužbini kralja Milutina, gde je bila sahranjena njegova majka, Dušan je potvrdio ranije posede i dao više novih sela. Posle carskog krunisanja još jednom je obdario ovaj manastir. Mnogo više pažnje posvetio je Dečanima, zadužbini svoga oca. Manastir je građen osam godina (1328—1335), pa je sigurno da je Dušanov udeo u podizanju ovog manastira bio veliki.[67] Između 1337. i 1339. godine Dušan je teško oboleo, pa se zavetovao da će, ako preživi, podići crkvu i manastir u Jerusalimu. U Jeruslaimu je postojao srpski manastir posvećen Svetom arhanđelu Mihailu, ali je opšte uverenje da je ovaj manastir podigao još kralj Milutin. Ovaj manastir je uživao prihode od Stonskog dohotka koji su srpskim vladarima plaćali Dubrovčani. Srpskih monaha je u Dušanovo vreme bilo i u Bogorodičinom manastiru na Sinaju.

Glavna Dušanova zadužbina bio je manastir posvećen svetim arhanđelima Mihailu i Gavrilu. Manastir se nalazio nedaleko od Prizrena i tu je prvobitno i Dušan sahranjen.²² Manastir je građen od 1347. do 1350. godine. Naročito divljenje izazivao je mozaički pod koji se nalazio u ovom manastiru. U petokupolnoj crkvi bio je pripremljen carev grob sa ležećom figurom pokojnika po zapadnjačkom uzoru. Dušan je ovaj manastir obdario mnogim posedima. Prizrenska tvrđava je trebalo da služi kao manastirska žitnica i riznica. Veliku pažnju ovom manastiru posvetio je i Dušanov naslednik, car Uroš²³.

Stefan Dušan i Turci

U delu Nićifora Grigore sačuvan je podatak da je Dušan uputio osmanskom sultanu Orhanu poslanstvo nudeći svoju kćer za nevestu jednom od njegovih sinova. Orhan je prihvatio ponudu, ali je njegovo poslanstvo presretnuto čime su veze prekinute[71]²⁴. Veruje se da 1351. Dušan nije mogao biti svestan turske opasnosti i da je ovo pre svega učinio kako bi Osmanlije upotrebio u borbi protiv Vuzantije.

Ubrzo će tursko prisustvo na Balkanu postati sve osetnije. Iste godine kada je vođena bitka kod Emfitiona, Turci su zauzeli tvrđavu Cimpe na evropskoj strani Helesponta. Zatim su posle katastrofalnog zemljotresa koji se desio 1/2. marta 1354. zauzeli i Galipolje. Stefana Dušana je pre svega uznemirio poraz srpskih odreda kod Emfitiona, ali on nije mogao da preduzme značajnije akcije u tom pravcu jer je poslednjih godina vladavine bio zauzet borbama sa Ugarima na severnoj granici Srpskog carstva. Stefan Dušan se tokom sukoba sa Ugarskom približavao papskoj kuriji, ali ne samo zbog sukoba sa Ugarima, već i da bi zajedno sa papom bio organizator hrišćanske borbe protiv Osmanlija.[72] Dušan je očekivao da će ga papa imenovati kapetanom hrišćanske vojske ukoliko srpska crkva bude prihvatila tu uniju.[74] Do realizacije ovih planova na kraju ipak nije došlo.

Uticaj i ocene ličnosti i dela Stefana Dušana

Dušanov sin, Stefan Uroš V pominje svog oca sa poštovanjem. On nije pokušao da se pomiri sa Carigradskom patrijaršijom što bi neumitno značilo osudu Dušanovih postupaka.[73] Takva inicijativa potekla je 1368. od despota Uglješe. Na teritoriji njegove oblasti obnovljena je jurisdikcija Carigradske crkve. Tada je sigurno došlo do osude pojedinih Dušanovih postupaka. Konačna inicijativa za izmirenje crkava potekla je od kneza Lazara 1375. godine. Nekoliko podataka iz tog vremena pokazuje da je Srpska crkva prihvatila gledište Carigrada o nelegitimnosti Dušanovog uzdizanja na carski položaj i proglašavanju patrijaršije. U narednim decenijama, za vreme postojanja srpske srednjovekovne države, nije zabeleženo postojanje kulta cara Dušana. U zvaničnoj vladarskoj ideologiji car se nije veličao, čak se nije ni pominjao, ali njegov autoritet nije opao u svetovnim krugovima i oslikavao se na mnoge načine. Tako je povelja Stefana Dušana iz 1349. Dubrovniku postala uzor za sve kasnije ugovore, a odredbe ove povelje smatrane su neprikosnovenima, dok su Dubrovčani svojim ugladnim gostima laskali time što su im stavljali do znanja da u grad ulaze na ista vrata na koja je ušao car Dušan.[74]

Kasnija letopisna tradicija imala je mešovit i često suprotan stav prema caru Dušanu. Jedan broj letopisa nastao pod uticajem crkvenih krugova negativno se odnosio prema Dušanu, drugi je bio neutralan i tu se pojedina Dušanova dostignuća samo pominju (naročito ktitorska delatnost), a treća grupa je nagoveštavala kasniji pozitivan stav prema Dušanovoj vladavini.

Pored pisane, u narodu se negovala i usmena tradicija. Jedno takvo predanje zabeležio je Konstantin iz Ostrovice u kom se Dušan prikazuje u negativnom svetlu, ali ne zbog samoproglašenja za cara i anateme carigradskog patrijarha, već zbog navodnog oceubistva. Epska narodna poezija ga je zapamtila kao cara Stjepana, međutim, ovaj epski lik je sasvim van realnih istorijskih okolnosti. Kao i zapadni vladari, u riterskoj poeziji i car Stjepan ima epizodnu ulogu, a glavni likovi pesama su njegovi pratioci. U pesmama o caru Stjepanu pojavljuju se mnoge neistorijske ličnosti tipične za narodnu epiku. Sintezu narodne tradicije i podataka iz raznih spisa načinio je patrijarh Pajsije kada je pisao Žitije cara Uroša, međutim, on o Dušanu ima vrlo mutne i nerealne predstave.[75]

Izvan ovih tradicija nastao je Ilirski grbovnik, dokument koji je veoma uticao na kasnije viđenje Dušanovog života. Nastao je u Bosni između 1555. i 1595. po ugledu na grbovnik Svetog rimskog carstva. Kao paralele grbovima Svetog rimskog carstva i Svete rimske kraljevine stavljeni su u Ilirskom grbovniku grbovi cara Dušana i kralja Uroša. U oba složena grba nalazilo se pored dvoglavog orla još i 10 zemaljskih grbova: Makedonije, Ilirije, Bosne, Dalmacije, Hrvatske, Slavonije, Bugarske, Srbije, Raške i Primorja. Ovaj grbovnik predstavljao je Dušana i Uroša kao vladare nekadašnjeg Ilirskog carstva. Grbovnik je kasnije služio za dokazivanje plemenitog porekla, a car Stjepan u narodnoj poeziji jačao je njegov autoritet. I pored bogate rukopisne tradicije, uticaj ovog dela morao je biti ograničen zbog malog broja kopija (poznato ih je 25).

Dubrovčanin Mavro Orbin uključio je i štampao u crno-beloj tehnici navodni Dušanov grb i još devet grbova iz Ilirskog grbovnika u delu Kraljevstvo Slovena iz 1601. godine. Orbin je veoma pozitivno ocrtao Dušanov lik i delo. Kraljevstvo Slovena štampano je na italijanskom jeziku i služilo je kao glavni izvor informacija zapadnoevropskim naučnicima za stariju istoriju Južnih Slovena.

Kraljevstvo Slovena i Ilirski grbovnik korišćeni su kao izvor za docnije grbovnike od kojih je najpoznatiji Stematografija Pavla Ritera-Vitezovića (1702). On nije štampao Dušanov grb ali je u narativnom delu govorio o Dušanovom carstvu. On se Dušanom bavio i u delu Serbia Illustrantia. Hristifor Žefarović je 1741. godine priredio posrbljenu Stematografiju gde su reprodukovani svi grbovi. Dušan je u ovom delu dobio značajno mesto. Jedan Dušanov portret nalazi se ipred naslovne strane i prikazuje cara-konjanika u trijumfu sa natpisom Silni Stefan. Oko Dušana raspoređeno je 20 zemaljskih grbova od kojih dobar deo sa imenima antičkih provincija. Ove heraldičke predstave imale su uticaja na kasnije prepise Zakonika u kojima se dodaju ove heraldičke predstave.[76] Po rečima Sime Ćirkovića Dušan je iz realne srpske sredine (…) pomeren u neki balkansko-podunavski prostor omeđen više heraldičkim fikcijama nego prisustvom pravoslavnog hrišćanskog naroda.[76]

Rani pisci srpske istorije, iako su naglašavali da se trude da pišu prema izvorima, bili su pod velikim uticajem ideja svoga vremena. Oni su nastojali da usaglase dve tradicije: jednu iz povelja i službenih akata i drugu iz rodoslova i narativnih spisa. Od ranih istoričara najviše podataka o Dušanu pružio je Jovan Rajić (1726-1801) koji mu je posvetio 50 stranica svog dela. On je sakupio veliki broj podataka o Dušanu ali ih je slabo rasporedio.[77] Rajićevo delo ostvarilo je veliki uticaj na srpsku kulturnu sredinu jer je decinijama bilo glavni izvor informacija o srpskoj prošlosti.[78]

Po obnavljanju srpske države u 19. veku naglašavan je kontinuitet sa srpskom srednjovekovnom državom koja je svoje najsjajnije tenutke doživela za vreme cara Dušana. Slavna prošlost izgledala je kao jemstvo blistave budućnosti.[78] Kod srpske inteligencije i građanstva u Ugarskoj pojavili su se ambiciozni politički programi čiji je cilj, po rečima Jakova Ignjatovića, bio da se oslobodi srpski narod u Turskoj i da se uzobnovi srpska država, Dušanovo carstvo.[78] Snaženju nacionalnog kulta cara Dušana doprineo je i Ignjatović svojim delima Dušan, srpska slava (1862) i Misli o srpskom narodu (1854-1855)[78] Oslanjajući se na Rajićevo delo on je oblikovao Dušanov lik prema idealima svoga vremena.[79] Po njemu su Turci, a ne Vizantija bili glavni Dušanov protivnik.

Obnova Dušanovog carstva steći će svoje mesto i u političkim programima Kneževine Srbije sa Načertanijem Ilije Garašanina. U mnogim krugovima Srba kako u Kneževini Srbiji tako i u turskom i austrijskom carstvu obnova Srpskog carstva smatrana je za najviši cilj srpske politike.

Napomene

Bibliografija

Izvori

• Vizantijski izvori za istoriju naroda Jugoslavije VI, Beograd 1986.
• Životi kraljeva i arhiepiskopa srpskih od arhiepiskopa Danila II, preveo L. Mirković, Beograd 1935.
• Stojan Novaković, Zakonski spomenici srpskih država srednjeg veka, Beograd 1912.
• Nikola Radojčić, Zakonik cara Stefana Dušana 1349. i 1354, Beograd 1960.
• Aleksandar Solovjev, Vladimir Mošin, Grčke povelje srpskih vladara, Beograd 1936.
• Aleksandar Solovjev, Odabrani spomenici srpskog prava (od XII do kraja XV veka), Beograd 1926.

Literatura

• Istorija srpskog naroda I, Beograd 1981.
• Božidar Ferjančić — S. Ćirković, Stefan Dušan, kralj i car 1331—1355, Beograd 2005.
• Mihailo Dinić, Dušanova carska titula u očima savremenika, Zbornik u čast šeste stogodišnjice Dušanovog zakonika, Beograd 1951, 87—118.
• Mihailo Dinić, Za hronologiju Dušanovih osvajanja vizantijskih gradova, ZRVI 4 (1956) 1—11.
• Mihailo Dinić, Srpska vladarska titula za vreme carstva, ZRVI 5 (1958), 9—19.
• Duško Korać, Sveta gora pod srpskom vlašću (1345—1371), ZRVI 31 (1992) 9—199.
• Ljubomir Maksimović, Politička uloga Jovana Kantakuzina posle abdikacije (1354—1383), ZRVI 9 (1966) 121—193.
• Ljubomir Maksimović, Grci i Romanija u srpskoj vladarskoj tituli, ZRVI 12 (1970) 61—78.
• Ljubomir Maksimović, Srpska carska titula, Glas SANU, Odeljenje istorijskih nauka 10 (1998) 173—189.
• Georgije Ostrogorski, Istorija Vizantije, Beograd 1959. (više puta preštampavano)
• Georgije Ostrogorski, Dušan i njegova vlastela u borbi protiv Vizantije, Zbornik u čast šeste stogodišnjice Dušanovog zakonika, Beograd 1951, 79—86.
• Miodrag Purković, Jelena, žena cara Stefana Dušana, Dizeldorf 1973.
• Miodrag Purković, Srpski patrijarski srednjega veka, Dizeldorf 1976.
• Aleksandar Solovjev, Zakonodavstvo Stefana Dušana cara Srba i Grka, Beograd 1928.
• Božidar Ferjančić, Vizantija prema srpskom carstvu, Glas SANU, Odeljenje istorijskih nauka 10 (1998) 155—171.

Reference