Vlastimirovići su prva srpska vladarska dinastija čiji je rodonačelnik bio knez Vlastimir koji je živeo sredinom 9. veka. Glavni izvor a rekonstrukciju vladavine ove dinastije jeste delo De administrando imperio vizantijskog cara i istoričara Konstantina VII Porfirogenita.

Iz ove dinastije poteklo je više vladara koji su Srbijom vladali sve do sredine 10. veka. Srbija Vlastimirovića je takođe dosta zavisila i od međusobnih odnosa drugih balkanskih država, pre svega Vizantije i Bugarske. Gotovo uvek je priznavala vrhovnu vlast ili jedne ili druge, međutim, takođe je često dolazila u sukob sa njima, a naročito s Bugarima.

Poreklo

Za rodonačelnika porodice Vlastimiravića Konstantin Porfirogenit smatra vladara (arhonta) pod čijom su se vlašću Srbi doselili na Balkan[1]. O istorijatu ove porodice pre doseljavanja Srba gotovo se ništa ne zna. Iz vesti Konstantina Porfirogenita posredno se zaključuje da je ova porodica imala istaknuto mesto i u prapostojbini.

Vladavina

Prvi po imenu poznati vladari iz ove porodice bili su Višeslav, Radoslav i Prosigoj. O njima se osim imena gotovo ništa ne zna. Pretpostavlja se da je Višeslav vladao oko 780. godine. Radoslav ili Prosigoj bili su na vlasti u vreme ustanka Ljudevita Posavskog (819—822) koji se digao protiv franačke vlasti. Ljudevit se sklonio u zapadni deo srpske teritorije nakon što su ga porazili Franci 822. godine. Iskoristio je gostoprimstvo i na prevaru je ubio lokalnog župana ali je bio prinuđen da pobegne u Hrvatsku gde je i sam ubijen. Ovaj događaj zabeležio je franački pisac Ajhard u svom delu Anali franačkog kraljevstva i ujedno predstavlja prvi pomen Srba u zapadnoevropskim izvorima. Pisac Anala navodi da su Srbi narod koji drži veći deo Dalmacije podrazumevajući pod ovim pojmom rimsku provinciju Dalmaciju koja je obuhvatala teritoriju današnje Bosne i Hercegovine, jadransko primorje, Crnu Goru i Zapadnu Srbiju.

Tek je za Vlastimira moguće dati neke preciznije biografske podatke. Vlastimir je vladao između 836. i 860. godine. Iskoristio je rat između Bugara i Franaka, kao i zauzetost Vizantije sa Arabljanima i osamostalio se od Vizantije[2]. Bugarskoj, koja je tada bila pod vođstvom kneza Presijama, nije odgovaralo formiranje nezavisne srpske države s obzirom da su u sastavu bugarske države bili drugi slovenski narodi koji bi mogli da se ugledaju na Srbe, pa je napala Srbiju 847. godine. Srbi su sa Vlastimirom na čelu izvojevali pobedu 850. godine[3].

Činjenica da su Srbi pod Vlastimirom vodili uspešnu borbu protiv Bugarske koja je u početkom 9. veka već važila za evropsku silu daje prostora za pretpostavku da Srbi u to doba nisu bili neorganizovano pleme, nego da su već imali državu koja je bila sposobna da se uspešno brani od spoljnjeg neprijatelja, što podrazumeva visoku vojnu i administrativnu organizaciju[4].

Vlastimir je svoju ćerku udao je za Krajinu, sina travunijskog župana Beloja pre sredine 9. veka. Zetu je dao titulu arhonta čime je uzdigao Travuniju iz ranga županije u rang arhontije i tako stvorio lokalnu dinastiju¹. Ovaj podatak koji nam je ostavio Konstantin Porfirogenit takođe govori i o međusobnom hijerarhijskom odnosu srpskih kneževina, kao i da su Travunijom, osnovanom prvih decenija nakon dolaska Srba na Balkan, vladali članovi porodice koja nije bila u direktnom rođačkom odnosu sa porodicom prvog arhonta. Tibor Živković zaključuje da je najverovatnije to bio slučaj i sa drugim srpskim kneževinama, Paganijom i Dukljom[5].

Pečatnjak kneza Strojimira, iz druge polovine 9. veka, predstavlja jedno od retkih materijalnih svedočanstava o najranijem peirodu srpske srednjovekovne države. Izrađen je od zlata, kupastog oblika sa alkom na vrhu, visine 1,9 cm, prečnika 1,35 cm i ukupne mase od 15,46 g. Na njegovoj prednjoj strani se nalazi dvostruki krst u krugu perli, oko koga je ispisano: „Bože pomozi“. Strojimir, koji se na pečatu spominje, identifikuje se sa istoimenim srednjim sinom kneza Vlastimira koji je nakon očeve smrti jedno vreme upravljao delom države kao udeoni knez. Sam pečat je za 16.000 (20.000 sa provizijom) evra kupljen 11. jula 2006. godine na aukciji u Nemačkoj i danas se nalazi u sefu Istorijskog muzeja Srbije.

Vlastimir je imao tri sina — Mutimira, Strojimira i Gojnika. Kad je Vlastimir umro, Mutimir je postao vladar dok su ostala braća dobila delove zemlje na upravu. Kada je na bugarski presto došao Boris I (852—889), ponovo je došlo do sukoba s Bugarima[2]. Bugari su pretrpeli poraz, a Borisov sin Vladimir i 12 boljara su bili zarobljeni. Sklopljen je mir, a zarobljenici oslobođeni. Tom prilikom su obe strane takođe razmenile darove[6]. Potom je došlo do sukoba među Vlastimirovim sinovima iz koga je kao pobednik izašao Mutimir. Novi srpski knez je svoju mlađu braću proterao u Bugarsku. Da bi onemogućio buduće pokušaje svoje braće da mu oduzmu presto, zadržao je Petra, Gojnikovog sina, kao taoca, koji je kasnije pobegao u Hrvatsku[7]. Međutim, kad je na vizantijski presto 866. godine stupio Vasilije I Makedonac, Mutimir je, oslabljen ratovima sa svojom braćom, morao da prizna vrhovnu vlast Vizantije. Car Vasilije je Srbima dao autoupravu, ali pod uslovom da prihvate hrišćanstvo[8].

Vizantija je u doba Vasilija I Makedonca bila jaka, međutim, nakon njegove smrti njen uticaj naglo opada. S druge strane, bugarska država naglo jača s dolaskom Simeona na presto 893. godine.

Mutimir je imao trojicu sinova Pribislava, Brana i Stefana, a nakon njegove smrti 891/92. godine nasledio ga je Pribislav. Nakon godinu dana vladavine Pribislava je zbacio Gojnikov sin, Petar Gojniković (892—917), koji se vratio iz Hrvatske i gde je sad proterao Pribislava i njegovu braću. Nakon tri godine (895/96) drugi Mutimirov sin, Bran, pokušao je da zbaci Petra sa prestola ali ga je ovaj zarobio i oslepio. Godine 897/98. Strojimirov sin, Klonimir, takođe se uključio u borbu za presto, međutim Petar je izašao kao pobednik iz tih sukoba i naredne dve decenije je mirno vladao. Imao je podršku Vizantije čiju je vrhovnu vlast priznavao. Uspostavio je i dobre odnose sa Bugarima kojima je vladao Simeon (893—927).

Simeon je bio u stalnim sukobima sa Vizantijom i 917. godine joj je naneo težak poraz u bici kod Anhijala. Uoči te bitke, negde na Neretvi, Petar Gojniković se sastao sa vizantijskim upravnikom u Draču, strategom Lavom Ravduhom, koji mu je predlagao da zajedno sa Ugarskom napadne Bugare. Simeon je saznao za ovaj sastanak i napao je Srbiju. Među bugarskom vojskom je bio i unuk Mutimirov i Branov sin, Pavle Branović koji je iste 917. godine preuzeo vlast u Srbiji. Petar je na prevaru zarobljen i odveden u Bugarsku gde je ubrzo i umro.

Pavle Branović je Srbijom vladao tri godine između 917. i 920. godine, priznavajući vrhovnu bugarsku vlast. Pokušao je da ga zbaci drugi Mutimirov unuk, Pribislavov sin, Zaharija, koji se do tada nalazio u Carigradu. Pavle je uspeo da sačuva presto, ali se potom i sam okrenuo Vizantiji. Simeon ga je onda uklonio i na presto postavio Zahariju (921) koji se takođe nedugo zatim takođe okrenuo Vizantiji. Simeon je poslao vojsku protiv njega ali je ona bila poražena. Godine 924. Simeon je ponovo napao Srbiju sa mnogo jačom vojskom i pod komandom novog pretendenta na srpski presto, Časlava Klonimirovića, unuka Strojimirovog. Zaharija je bio zbačen, najviđeniji srpski župani su na prevaru uhvaćeni i pobijeni, a Srbija opustošena i veliki deo naroda odveden u Bugarsku kao roblje[9].

Posle Simeonove smrti 927. došlo je do opadanja bugarske moći. S druge strane, Vizantija je jačala pod mudrim vođstvom Romana I Lakapina, koji je vladao kao regent i tast mladog Konstantina VII Porfirogenita. Vizantija je, u želji da ojača Srbe, najveće slovensko pleme na Balkanu koje je bilo prirodni takmac Bugarima, pomogla Časlava koji je oko 931. godine pobegao iz Bugarske u Srbiju i počeo okupljati viđenije ljude oko sebe ne bi li opet preuzeo vlast u Srbiji[10]. Pošto je utvrdio svoju vlast i ujedinio sva ostala srpska plemena i državice, Časlav je stvorio prvu srpsku državu koja se prostirala od Save i Jadranskog mora pa sve do Morave i koja je okupljala u jednu zajednicu gotovo sva srpska plemena i sve srpske zemlje[10].

Časlavljeva vladavina se prema navodima Letopisa popa Dukljanina (Barski rodoslov) završila sukobom sa Ugrima u kome je Časlav izgubio život sredinom 10. veka. Sa Časlavljevom smrću završava se niz poznatih vladara iz dinastije Vlastimirovića. I nakon Časlava bilo je vladara iz ove dinastije ali oni nisu privukli pažnju vizantijskih istoričara koji su najznačajniji izvor za srpsku istoriju ovog perioda. Doduše, Letopis popa Dukljanina daje informacije o Časlavljevim potomcima, međutim, današnja istoriografija ih potpuno odbacuje kao izmišljene i legendarne[11].

Teritorija

Srednjovekovne srpske dinastije

Srednjovekovni srpski vladari

Vlastimirovići ~ Vojisavljevići ~ Vukanovići ~ Nemanjići ~ Kotromanići ~ Mrnjavčevići ~ Balšići ~ Lazarevići ~ Brankovići ~ Crnojevići

Precizno utvrđivanje teritorijalnog obima države Vlastimirovića kao ni njenih granica nije moguće. Postoji samo nekoliko podataka koji se odnose na njenu teritoriju. O teritoriji prvobitne srpske države prve podatke ostavio je Konstantin Porfirogenit nabrajajući gradove koji su se nalazili u njenom okviru. Ona se graničila sa srpskim oblastima u jadranskom primorju, Hrvatskom (granične župe bile su Imotska, Livno i Pliva) na severozapadu i Bugarskom na jugoistoku. Pojedinim oblastima koje su se nalazile u okviru sprske države upravljali su župani sa većim ili manjim stepenom samostalnosti. Podatak o srpsko-bugarskoj vladavini potiče iz vremana vladavine Mutimira. Naime nakon srpsko-bugarskog rata (koji je vođen između 854 i 864. ili posle 880. godine) došlo je do razmene zarobljenika i poklona i to se odigralo na granici kod grada Rasa. Što se tiče granice sa srpskim oblastima u primorju ona je verovatno išla preko planinskih masiva u zaleđu Jadranskog mora. Sedište Vlastimirovića verovatno se nalazio u Destiniku.² U okviru države Petra Gojnikovića možda je ulazila i Paganija odnosno Neretljanska oblast.³ Kada je došlo do proširenja vladavine srpskog kneza na Paganiju nije moguće utvrditi. U ovo vreme su se u okviru države Vlastimirovića nalazile i druge primorske oblasti osim Zahumlja koje je bilo samostalno i Duklje koja je bila pod snažnim vizantijskim uticajem. Poslednji podatak o granicama srpske drave potiče iz vremena Časlava Klonimirovića. U Letopisu popa Dukljanina se navodi kako se Časlav sukobio sa Ugarima verovatno u današnjoj Mačvi pa se zaključuje da je severna srpska granica verovatno gravitirala ka Savi.

Princip nasleđivanja

O principu nasleđivanja kod Srba u 7. veku nam govori Konstantin Porfirogenit. Još od prvog pomena srpskih vladara jasno je da se vladarsko zvanje nasleđivalo s oca na sina. Porfirogenit kaže da je prvog arhonta koji je doveo Srbe na Balkan nasledio njegov sin, a njega opet njegov sin, međutim, ne navodi da li se radilo o najstarijem sinu. Pridev najstariji Porfirogenit koristi tek kad govori o Mutimiru i njegovim sinovima, međutim, može se zaključiti da je to bio princip i od ranije. Isti princip se pominje i u Letopisu popa Dukljanina iako se tu govori o istorijski nepotvrđenim ličnostima (Svevlad, Selimir, Vladin, Ratimir)[12] .

Vlastimir je dakle, zaista bio potomak prvog arhonta pod kojim su se Srbi u Iraklijevo doba naselili na teritoriji antičke Dalmacije. Naravno može se tvrditi da je on pripadao vladarskoj porodici prvog arhonta, ali nikako da je bio i njegov neposredni potomak. Ovako dugo trajanje jedne vladarske dinastije govori u prilog o čvrstini ne samo institucije vladara nego i same državne tvorevine u Srba koja je nastala početkom 7. veka[12].

Hristijanizacija

Prema navodima Konstantina Porfirogenita do prvih evangelizatorskih uticaja među Srbima je došlo za vreme vladavine cara Iraklija (610—642) tj. neposredno nakon srpskog doseljavanja na Balkansko poluostrvo. Ova rana hristijanizacija svakako je bila vrlo površna. Srpska država nalazila se na teritoriji u kojoj su se ukrštali misionarski uticaji iz centara pod kontrolom Rima sa onima pod kontrolom Carigrada. Ranu hristijanizaciju vršili su sveštenici pod jurisdikcijom Rima koji su poticali iz jadranskih primorskih oblasti. Sledeći talas hristijanizacije vezan je za delovanje Panonske dijeceze iz druge polovine 9. veka koju su uspostavili učenici Ćirila i Metodija. O uticaju panonske dijeceze na Srbiju svedoči pismo pape Jovana VIII srpskom knezu Mutimiru⁴. Mutimir je verovatno prihvatao vizantijsku crkvenu politiku što nije odgovaralo papi. Prvi uticaji evangelizacije vide se po hrišćanskim imenima članova dinastije Vlastimirovića (Petar Gojniković, Pavle Branović i drugi).

Napomene

Bibliografija

Izvori

• Konstantin Porfirogenit. De administrando imperio. 32-35 poglavlje u Vizantijski izvori za istoriju naroda Jugoslavije, II (priredio Božidar Ferjančić, Beograd, 1959)
• Letopis popa Dukljanina, ur. Ferdo Šišić, Beograd-Zagreb, 1928.

Literatura

• T. Živković, Portreti srpskih vladara, Beograd, 2006.
• S. Stanojević, Istorija srpskoga naroda, Beograd, 1926.
• A. Veselinović, R. Ljušić, Srpske dinastije, Beograd 2008.

Reference