Župa predstavlja tertirorijalnu jedinicu različite veličine, dobro nastanjenu i kultivisanu geografsku celinu koju predstavlja kotlinsku ili dolinsku formaciju zaštićenu visinskim reljefom po obodu. Župe (ili županije) su takođe naziv za administrativne jedinice u pojedinim državama (Kraljevina Ugarska, moderna Hrvatska).
Etimologija
Termin župa postoji kod Zapadnih i Južnih Slovena, a na osnovu različitih jezičkih izvedenica zaključuje se da je nekad postojao i kod Rusa.
Smatra se da je poreklo termina vezano za indoevropsku osnovu *gheu-, *ghu-, preko praslovenskog *geupa- sa osnovnim značenjem branjenog i zaklonjenog zajedničkog prebivališta. Ovo prvobitno značenje sačuvalo se u srpskom jeziku do danas. Kao opšti pojam u srpskom jeziku označava predeo pogodan za zemljoradnju, visovima zaštićen od vremenskih neprilika i naglih klimatskih promena.
Kako je područje koje su naselili Srbi na Balkanskom poluostrvu pretežno planinsko, a rečne doline i kotline ga dele na veliki broj izolovanih predela, župama su nazivane i određene geografske celine.
Srednjovekovna Srbija
Nazivi
U srpskim izvorima župa, kao opšti pojam, pominje se počev od 13. veka (prvi put u povelji Stefana Nemanje Dubrovčanima iz 1205. godine). Od ovog vremena poznat je i veći broj posebnih župa zahvaljujući podacima Žičke povelje iz 1220. godine. Najveći broj imena župa je slovenskog ili predbalkanskog porekla. Nazivane su po rečnim dolinama (Belica, Lugomir, Pnuća, Morava, Rasina, Ljuboviđa) a nekad su se delile na Gornju i Donju u zavisnosti od toka reke i nagoba tla (Lepenica, Ubar, Polog), po izrazitim odlikama reljefa (Crna stena, Gorska župa), gradskim i utvrđenim centrima 8Prizrenska, Brskovska, Zvečan, Prizrenska, Brvenik), imenima oblasti (Popovo, Konavli, Trebinje, Levač).
Pravni položaj i uprava
Jednu župu u srednjovekovnoj Srbiji sačinjavali su sva sela i ljudi koji su živeli u okviru te župe. Teritorijalne granice župa bile su označavane različitim belezima i prirodnim znamenjima.
Pred srednjovekovnim srpskim zakonodavstvom župa je predstavljala ne samo geografsku već i društvenu celinu odnosno stanovnici župe, župljani, su posebna društvena grupa u odnosu na gradsko stanovništvo i vlaško stanovništvo po katunima. Stanovništvo župa je pretežno bilo sedelačko, ratarsko. Župa je tako predstavljala posebno pravno telo sa određenim kolektivnim pravima i obavezama.
Osnovno zajedničko pravo župnog stanovništva bilo je pravo na zajedničko korišćenje paše. Župski pašnjaci bile su tačno određene parcele zemljišta, kolektivno vlasništvo. Stanovnici jedne župe mogli su napasati stoku samo na pašnjacima sopstvene župe. I kada bi sela pojedine župe bila podeljena između više vlasnika svi stanovnici su zadržavali ovo kolektivno pravo.
Osnovna kolektivna obaveza stanovnika župe (koji se u izvorima nazivaju ljudi župski) bila je priplata ili obrok tj. obezbeđivanje smeštaja i ishrane za vladara i njegovu pratnju. Još jedna kolektivna obaveza bila je i priselica koja je podrazumevala nadoknadu štete koju bi putnici pretrpeli na teritoriji određene župe. Ipak, Dušanov zakonik ukida priselicu kao kolektivnu obavezu stanovništva župe i nadoknadu štetu prenosi sa župe na pojedinca. Najveći deo odredaba Dušanovog zakonika koji se odnosi na župu reguliše kolektivnu krivičnu odgovornost u slučaju pljački trgovaca, razbojništvo, krađu stoke i slično. Značajna kolektivna obaveza župskog stanovništva bilo je i obezbeđivanje puteva. Sredinom 14. veka u župama gde je bilo više vlasnika sela straže na putevima su određivali predstavnici državne vlasti, kefalije i careve sudije. Zajedničke obaveze građana i župljana bile su zidanje i održavanje grada, dočekivanje i ispraćaj vladara i poslanika.
Lokalnu vlast u župi (oko 1300) godine činili su župski knez i župski sudija. Oni su se starali o ubiranju poreza i izvršavanju drugih župskih obaveza.
Srpski vladar mogao je vlastelinu da pokloni neka sela u župi ili čitavu župu. Za investituru (uvođenje u posed) župe plaćalo se službiniku pristavu prenosna taksa izdava. Izdava je iznosila tri perpera za svako selo u župi a za baštinsku hrisovulju koju je u ime vladara sastavljao logotet po 30 perpera od svakog sela i za pisanje dijaku šest perpera. Vlast vlastelina u župi bila je organizovana po uzoru na vladarev dvor, što znači da je vlastelin imao svoje upravne službenike koji su se nazivali vladalci.
Grad i župa
Župsko stanovništvo je imalo prema 127. članu Dušanovog zakonika obavezu da zajedno sa gradskim stanovništvom obavlja popravke gradskih bedema. U ranijoj srpskoj istoriografiji se pretpostavljalo na osnovu ovog podatka da su gradovi predtavljali upravna mesta župa ali se sada uglavnom prihvata mišljenje da je seosko stanovništvo tu obavezu pre svega imalo prema gradovima u kojima bi se sklanjalo u slučaju ratnih sukoba. Pojedini značajniji gradovi su se nametali kao upravna središta u pojedinim periodima pa je onda ime grada potiskivalo starije ime župe (Zvečan, Brvenik umesto župe Ibar). Takođe je zabeležen niz župa u kojima nije bilo gradova (Lepenica, Ljuboviđa, Grbalj, Lugomir) ali isto tako i niz gradova koji se nisu vezivali ni za jednu župu (Niš, Ostrovica, Golubac). Svakako je postojala uzajamna uslovljenost gradskog i seoskog područja pre svega zato što je selo obezbeđivalo hranu za grad.
Kraj župskog sistema
U vreme srpsek despotovine sprovedena je centralizacija državne uprave radi lakše odbrane zemlje. Kao osnovne teritorijalno-upravne jedinice uvedene su vlasti u koje su pretvorene i pojedine župe (Borač, Lepenica). U turskim izvorima 15. veka termin župa se zamenjuje opštim izrazom vilajet a pojeidne oblasti i župe uklopljene su zajedno sa vlaškim katunim, gradovima i trgovima u nahije turskog upravnog vojnog i poreksog sistema.
Pogledajte i…
Literatura
- Župa (G. Tomović, 195—197) u Leksikon srpskog srednjeg veka, Beograd 1999.
- M. Blagojević, Obrok i priselica, Istorijski časopis 18 (1971), 165-188.
- D. Dragojlović, La župa chez les Slaves balkaniques au moyen age, Balcanica 2 (1971) 85—115.
- S. Ćirković, Seoska opština kod Srba u srednjem veku, Rabotnici, vojnici, duhovnici. Društva srednjovekovnog Balkana, Beograd 1997, 340—348.
- M. Blagojević, Grad i župa — međe gradskog društva, Socijalna struktura srpskih gradskih naselja (XII—XVIII vek), Smederevo-Beograd 1992, 67—84.
